Królestwo Polskie (1917–1918)

thumb|Plakat niemieckich władz okupacyjnych zawierający treść proklamacji z 5 listopada 1916 r. thumb|Piąty listopada 1916 roku, plansza 1. z teki „Pro memoria. Prusak w Polsce (1915-1918)” Józefa Rapackiego z 1919 roku thumb|Łańcuch sędziego sądów królewsko-polskich Królestwo Polskie (Nieformalnie – Regentschaftskönigreich Polen – brak takiego określenia w obowiązujących aktach prawnych. Por. też art. 24–32 projektu Konstytucji Państwa Polskiego, przyjętego dnia 28 lipca 1917 r. przez Komisję Sejmowo-Konstytucyjną Tymczasowej Rady Stanu.) – fragmentaryczna państwowość polska, wyrażająca się w istnieniu instytucji państwowych (sądownictwa i szkolnictwa) pod egidą Rady Regencyjnej, wyposażonej formalnie przez mocarstwa okupujące terytorium Królestwa Polskiego w atrybuty zwierzchnictwa.

Utworzenie niezależnego od Rosji Królestwa Polskiego Niemcy i Austro-Węgry oficjalnie zapowiedziały 5 listopada 1916 r. We wrześniu i październiku 1917 r. niemieckie i austro-węgierskie władze okupacyjneGeneralny gubernator warszawski oraz generalny gubernator wojskowy w Lublinie. wspólnie powołały władze polskie w okupowanym Królestwie Polskim. Formalną niezależność od Rosji Królestwo Polskie uzyskało 29 marca 1918 r., wraz z wejściem w życie traktatu pokojowego państw centralnych z bolszewickim rządem Rosji. 7 października 1918 r. Rada Regencyjna Królestwa Polskiego wydała deklarację niepodległości, zaś w listopadzie tegoż roku Królestwo Polskie stało się zalążkiem niepodległego państwa polskiego, określanego jako II Rzeczpospolita.

Geneza Zależne od państw centralnych władze polskie w Królestwie Polskim zostały powołane w efekcie ustaleń konferencji w Pszczynie z października 1916 r., na podstawie wspólnej proklamacji cesarza niemieckiego oraz cesarza Austrii i króla Węgier z 5 listopada 1916 r., zawierającej obietnicę utworzenia państwa polskiego. Bezpośrednią przyczyną obietnicy utworzenia przez Niemcy i Austro-Węgry podporządkowanego im państwa polskiego była konieczność pozyskania nowych zasobów mobilizacyjnych na potrzeby wojny światowej. Powstanie takiego państwa było częścią przyjętej przez Niemcy podczas I wojny światowej koncepcji Mitteleuropy, którą tworzyłyby niesuwerenne państwa, znajdujące się pod polityczną, ekonomiczną i wojskową kontrolą Niemiec.

Kalendarium wydarzeń politycznych

1916 10 października 1916 – spis ludności Królestwa Polskiego, w którym odnotowano ponad 1,4 mln mężczyzn w wieku od 16 do 45 lat 18 października 1916 – konferencja niemiecko – austro-węgierska w Pszczynie 28 i 30 października 1916 – wizyta w Berlinie i Wiedniu „autodelegacji” przedstawicieli polskiego społeczeństwa, wezwanych do przedłożenia okupantom życzeń Polaków 5 listopada 1916 – proklamacja obu generalnych gubernatorów (von Beselera w Warszawie i Kuka w Lublinie) wydana w imieniu cesarza niemieckiego oraz cesarza Austrii i króla Węgier zapowiadająca utworzenie Królestwa PolskiegoDz. Rozp. c. i k. Jeneralnego Gubernatorstwa Wojskowego dla Austryacko-Węgierskiego Obszaru Okupowanego w Polsce z 1916 r., Cz. XV. 8 listopada 1916 – wydanie przez władze okupacyjne odezwy werbunkowej do PolakówDz. Rozp. c. i k. Jeneralnego Gubernatorstwa Wojskowego dla Austryacko-Węgierskiego Obszaru Okupowanego w Polsce z 1916 r., Cz. XVI. 12 listopada 1916: wydanie przez władze okupacyjne Przepisów dotyczących dobrowolnego wstępowania do wojska polskiegoDz. Rozp. c. i k. Jeneralnego Gubernatorstwa Wojskowego dla Austryacko-Węgierskiego Obszaru Okupowanego w Polsce z 1916 r., Cz. XVII. samowolne wydanie przez generalnego gubernatora warszawskiego rozporządzenia o Radzie Stanu i Sejmie w Królestwie PolskimNiewykonanego.Dz. Rozp. dla Jeneralnego Gubernatorstwa Warszawskiego Nr 52, poz. 181. 6 grudnia 1916 – ogłoszenie przez władze okupacyjne rozporządzenia o tymczasowej Radzie Stanu w Królestwie PolskiemRozporządzenie generalnego gubernatora warszawskiego oraz c. i k. generalnego gubernatora wojskowego z dnia 6 grudnia 1916 r. o tymczasowej Radzie Stanu w Królestwie Polskiem (Dz. Rozp. dla Jeneralnego Gubernatorstwa Warszawskiego Nr 55, poz. 210, Dz. Rozp. c i k. Jeneralnego Gubernatorstwa Wojskowego dla Austryacko-Węgierskiego Obszaru Okupowanego w Polsce z 1916 r., Cz. XIX, poz. 120). 9 grudnia 1916 – rozpoczęcie przez Polską Krajową Kasę Pożyczkową emisji marki polskiej z wizerunkiem białego orła na czerwonym tle.

1917 15 stycznia 1917 – inauguracja Tymczasowej Rady Stanu w Królestwie Polskim 15 marca 1917 – abdykacja ostatniego cesarza Rosji i tytularnego króla polskiego Mikołaja II w imieniu swoim i syna Aleksego na rzecz swojego brata, wielkiego księcia Michała 16 marca 1917 – deklaracja wielkiego księcia Michała o odmowie objęcia tronu 10 kwietnia 1917 – przekazanie niemieckim władzom okupacyjnym przez Austro-Węgry zwierzchnictwa nad Polskim Korpusem Posiłkowym, formalne utworzenie Polskiej Siły Zbrojnej i objęcie stanowiska Naczelnego Wodza Wojsk Polskich przez gen. Hansa von Beselera, generalnego gubernatora warszawskiego 9 lipca 1917 – kryzys przysięgowy – odmowa złożenia przysięgi przez żołnierzy I i III Brygady Legionów Polskich 21/22 lipca 1917 – aresztowanie Józefa Piłsudskiego 25 sierpnia 1917 – dymisja Tymczasowej Rady Stanu wraz z powołaniem Komisji Przejściowej 1 września 1917 – przekazanie przez władze okupacyjne zarządu wymiaru sprawiedliwości Departamentowi Sprawiedliwości Tymczasowej Rady StanuDz. Rozp. c. i k. Zarządu Wojskowego w Polsce z 1917 r., Cz. XIV, poz. 71; Dz. Urz. Departamentu Sprawiedliwości Tymczasowej Rady Stanu Nr 3, Dział II. 12 września 1917 – wydanie przez władze okupacyjne patentu o ustanowieniu Władzy Państwowej w Królestwie PolskiemDz. Rozp. c. i k. Zarządu Wojskowego w Polsce z 1917 r., Cz. XVI, poz. 75; Dz. Urz. Departamentu Sprawiedliwości Tymczasowej Rady Stanu Nr 5, Dział II. 14 września 1917 – proklamowanie w Rosji republiki 30 września 1917 – przekazanie zarządu szkolnictwa Komisji Przejściowej Tymczasowej Rady StanuRozporządzenie z dnia 26-go września 1917 r., dotyczące szkolnictwa (Dz. Rozp. c i k. Zarządu Wojskowego Cz. XVIII, poz. 78). 27 października 1917 – inauguracja Rady Regencyjnej Królestwa Polskiego 7 listopada 1917 – przewrót bolszewicki w Rosji 13 grudnia 1917 – powołanie przez Radę Regencyjną pierwszej Rady Ministrów Królestwa Polskiego, pod przewodnictwem Jana Kucharzewskiego

1918 8 stycznia 1918 – plan pokojowy prezydenta Stanów Zjednoczonych Thomasa Woodrowa Wilsona, obejmujący m.in. utworzenie niepodległego państwa polskiego 9/10 lutego 1918 – zawarcie w Brześciu traktatu pokojowego pomiędzy państwami centralnymi a Ukrainą 11 lutego 1918 – dymisja rządu Jana Kucharzewskiego 13 lutego 1918 – odezwa Rady Regencyjnej o oparciu jej władzy na woli narodu, w: Orędzie Rady Regencyjnej z 13 lutego 1918 przeciw pokojowi brzeskiemu Kumaniecki, op.cit. s.112n. 15 lutego 1918 – skonfiskowanie przez cenzurę władz okupacyjnych Monitora Polskiego Nr 8, zawierającego odezwę Rady Regencyjnej do Wojska PolskiegoM.P. Nr 8 z 15 lutego 1918 r. 19 lutego 1918 – dymisja generalnego gubernatora lubelskiego gen. Stanisława Szeptyckiego 3 marca 1918 – zawarcie w Brześciu traktatu pokojowego pomiędzy państwami centralnymi a Rosją 22 marca 1918 – rezolucja Reichstagu w sprawie wzięcia pod uwagę przez rząd Niemiec prawa do samostanowienia Polski, Litwy i Kurlandii 23 marca 1918 – uznanie przez Niemcy niepodległości Litwy, ze stolicą w WilnieInformacja w dziale nieurzędowym Monitora Polskiego Nr 32 z 25 marca 1918 r. 29 marca 1918 – uprawomocnienie się traktatu pokojowego pomiędzy państwami centralnymi a Rosją 4 kwietnia 1918 – powołanie rządu Jana Kantego Steczkowskiego 9 kwietnia 1918 – wybory do Rady StanuInformacja w dziale nieurzędowym Monitora Polskiego Nr 42 z 10 kwietnia 1918 r. 2 czerwca 1918 – otwarcie Rady Stanu 28 września 1918 – odezwa werbunkowa, wydana w imieniu Prezydenta Ministrów Królestwa PolskiegoM.P. Nr 161 z 28 września 1918 r. 5 października 1918 – zaakceptowanie przez Niemcy i Austro-Węgry amerykańskich propozycji pokojowych 7 października 1918 – zadeklarowanie niepodległości Królestwa Polskiego przez Radę Regencyjną, rozwiązanie Rady StanuOrędzie Rady Regencyjnej do narodu polskiego z 7 października 1918 r. (). 12 października 1918 – przejęcie przez Radę Regencyjną zwierzchniej władzy nad Polską Siłą Zbrojną od generalnego gubernatora warszawskiegoDekret w przedmiocie objęcia przez Radę Regencyjną władzy zwierzchniej nad wojskiem z 12 października 1918 r. (). 16 października 1918 – manifest cesarza Karola I „Do moich wiernych austriackich ludów” 19 października 1918 – powstały Ukraińska Rada Narodowa oraz Rada Narodowa Księstwa Cieszyńskiego 21 października 1918 – złożenie przez generalnego gubernatora warszawskiego urzędu Naczelnego Wodza Wojsk Polskich 22 października 1918 – przekazanie Radzie Regencyjnej pełni władzy w Generalnym Gubernatorstwie Lubelskim 23 października 1918 – powołanie rządu Józefa Świeżyńskiego 28 października 1918 – powstanie w Krakowie Polskiej Komisji Likwidacyjnej, uniemożliwiające podporządkowanie Galicji władzy Rady Regencyjnej 31 października 1918 – rozbrojenie wojsk austro-węgierskich w Krakowie 1 listopada 1918 – zajęcie Lwowa przez wojska zachodnioukraińskie oraz ogłoszenie utworzenia Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej 3 listopada 1918 – próba obalenia Rady Regencyjnej przez rząd Józefa Świeżyńskiego 6 listopada 1918 – zajęcie Lublina przez Polską Organizację Wojskową oraz utworzenie się tam Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej, który postanowił o likwidacji Rady Regencyjnej 8 listopada 1918 – powstanie Rady Żołnierskiej niemieckiego garnizonu warszawskiego 10 listopada 1918 – przyjazd Józefa Piłsudskiego do Warszawy 11 listopada 1918: wielka manifestacja PPS w Warszawie i strajk powszechny na rzecz poparcia rządu Daszyńskiego powołanie przez Radę Regencyjną pułkownika Józefa Piłsudskiego na stanowisko Naczelnego Dowódcy Wojsk Polskich samorozwiązanie Polskiej Organizacji Wojskowej kapitulacja Niemiec i zawarcie rozejmu 12 listopada 1918 – wyjazd generalnego gubernatora warszawskiego Hansa von Beselera z Warszawy 13 listopada 1918 – kolejna wielka manifestacja PPS w Warszawie 14 listopada 1918 – przekazanie zwierzchniej władzy państwowej Naczelnemu Dowódcy Wojska Polskiego Józefowi Piłsudskiemu przez Radę Regencyjną, powierzenie Ignacemu Daszyńskiemu przez Józefa Piłsudskiego misji utworzenia rządu 16 listopada 1918 – depesza iskrowa notyfikująca powstanie państwa polskiego (Republiki Polskiej) 17 listopada 1918 – sformowanie republikańskiego rządu 22 listopada 1918 – dekret Józefa Piłsudskiego z 22 listopada 1918 roku o najwyższej władzy reprezentacyjnej Republiki Polskiej, który ustalał ustrój republikański odrodzonej Polski, organizację i kompetencje tymczasowych organów władzy państwowej do momentu ukonstytuowania wybranego w demokratycznych wyborach Sejmu Ustawodawczego, do którego równocześnie Piłsudski rozpisał wybory w oparciu o ordynację proporcjonalną. 29 listopada 1918 – dekret formalnie wszedł w życie z dniem jego ogłoszenia w Dzienniku Praw ().

Ustrój Konstytucja thumb|upright=1.2|Rada Stanu Królestwa Polskiego, wrzesień 1918