thumb|200px|Domniemany Autoportret Leonarda da Vinci – jednego z najsłynniejszych polihistorów Polihistor lub polimat – osoba posiadająca rozległą wiedzę z wielu różnych dziedzin, encyklopedysta. Termin polyhistor pojawia się po raz pierwszy w wersji łacińskiej u Swetoniusza. Wywodzi się z greckiego złożenia oznaczającego człowieka „wiele wiedzącego” względnie „bardzo uczonego”. Poszczególne człony terminu oznaczają: (poly) – „wiele” i (hístōr) – „wiedzący, uczony, sędzia” . Od terminu „polihistor” zostało utworzone pojęcie „polihistoria” oznaczające zbiór wiadomości z różnych dziedzin.

Pokrewnym terminowi „polihistor” jest określenie „człowiek renesansu”. Według słów Leona Battisty Albertiego, jest to „człowiek, który potrafi dokonać wszystkiego, na co przyjdzie mu ochota”. Synonimem tego terminu może być również słowo „omnibus”.

Polihistorzy w poszczególnych epokach Starożytność W starożytnej Europie pierwszymi polihistorami byli Grecy. Później, wraz z podbojami Aleksandra Macedońskiego, powstały nowe ośrodki naukowe poza Grecją. Podbój wschodniej części basenu Morza Śródziemnego przez Rzymian sprawił, że osiągnięcia naukowe Greków przeniknęły do Italii. W I połowie I wieku p.n.e. działał w Rzymie grecki jeniec Aleksander, ze względu na rozległość swych zainteresowań, nazwany „Polihistorem”.

Arystoteles (384–322 p.n.e.) – filozof, zajmujący się również przyrodoznawstwem, estetyką, historią ustrojów politycznych, ekonomiką, polityką, poetyką, logiką formalną Demetriusz z Faleronu (350–283 p.n.e.) – historyk, filozof i gramatyk Eratostenes z Kyreny (276–194 p.n.e.) – filolog, geograf, historyk i literat Demetrios ze Skepsis (III w.) – wszechstronny uczony, m.in. geograf i historyk Apollodor z Aten (180–109 p.n.e.) – filolog, geograf, chronograf i mitograf Agatarchides z Knidos (II w.) – gramatyk, historyk i geograf Pliniusz Starszy (23–79) – autor prac retorycznych, z zakresu wojskowości, historii, astronomii, fizyki, geografii, antropologii, zoologii, botaniki, medycyny i mineralogii

Średniowiecze W średniowieczu działalność polihistorów wiązała się z kilkoma ośrodkami naukowymi – państwami gockimi w okresie ich świetności, Italią i Półwyspem Iberyjskim, Wyspami Brytyjskimi, Bizancjum i państwami arabskimi.

Kasjodor (490–575) – literat, historyk i encyklopedysta, autor Institutiones Izydor z Sewilli (ok. 560–636) – teolog, historyk, gramatyk i encyklopedysta, autor 20. tomowego kompendium ówczesnej wiedzy Etymologii. Beda Czcigodny (673–735) – autor dzieł teologicznych, gramatycznych, przyrodniczych, geograficznych i historycznych Alkuin (ok. 730–804) – teolog, pedagog, filozof i psycholog Al-Kindi (ok. 800 – ok. 879) – filozof, teolog, matematyk i lekarz, autor prac z zakresu chemii, muzyki, medycyny, astronomii Focjusz (827–893) – pisarz poruszający zagadnienia związane z teologią, hagiografią, poezją, filologią, leksykografią, matematyką, przyrodoznawstwem, geografią i prawem kanonicznym Al-Farabi (870–950) – filozof, teolog, lekarz i uczony Awicenna (980–1037) – filozof, teolog, lekarz i wszechstronny uczony Michał Psellos (1018–1079) – filozof, autor prac z zakresu przyrody, medycyny, fizyki, matematyki, astronomii, teologii, prawa, gramatyki i historii Eustacjusz z Tesaloniki (ok. 1125 – 1193/1198) – teolog, hagiograf i filolog Hildegarda z Bingen (1098–1179) – mistyczka, kompozytorka, poetka, autorka traktatów teologicznych, medycznych i filozoficznych Awerroes (1126–1198) – filozof, prawnik, lekarz i matematyk Mojżesz Majmonides (1135–1204) – teolog, filozof i lekarz Albert Wielki (1193–1280) – filozof, teolog i przyrodnik Roger Bacon (1214 – ok. 1292) – filozof, teolog, fizyk i matematyk

Czasy nowożytne XV wiek we Włoszech przyniósł nowy typ polihistora, łączącego znajomość nauk matematycznych i technicznych z biegłością w zakresie sztuk plastycznych. Wówczas też narodziło się pojęcie „Człowieka renesansu”, oznaczające uczonego o wszechstronnej wiedzy i wielu talentach.

Leone Battista Alberti (1404–1472) – malarz, poeta, filozof, kartograf, muzyk i architekt Leonardo da Vinci (1452–1519) – malarz, architekt, filozof, muzyk, pisarz, odkrywca, matematyk, mechanik, anatom, wynalazca, geolog Erazm z Rotterdamu (ok. 1469–1536) – filolog, filozof, literat, teolog i pedagog Mikołaj Kopernik (1473–1543) – astronom, prawnik, matematyk, poeta, ekonomista i lekarz Galileusz (1564–1642) – astronom, astrolog, fizyk i filozof Juan Caramuel y Lobkowitz (1606–1682) – teolog, pisarz i matematyk Blaise Pascal (1623–1662) – matematyk, fizyk i filozof Isaac Newton (1643–1727) – fizyk, matematyk, astronom, filozof, historyk Gottfried Wilhelm Leibniz (1646–1716) – filozof, matematyk, prawnik, inżynier-mechanik, fizyk, historyk Christian Wolff (1679–1754) – filozof, matematyk i prawnik Emanuel Swedenborg (1688–1772) – naukowiec, filozof, mistyk i teolog Benjamin Franklin (1706–1790) – wszechstronny uczony, filozof, polityk i ambasador, jeden z twórców Deklaracji niepodległości USA Thomas Jefferson (1743–1826) – prawnik, archeolog, architekt, działacz niepodległościowy i trzeci prezydent USA (1801–1809) Johann Wolfgang von Goethe (1749–1832) – poeta, dramaturg, prozaik, uczony, polityk Thomas Young (1773–1829) – fizyk, lekarz fizjolog, egiptolog William Whewell (1794–1866) – filozof, logik, historyk nauki i wszechstronny uczony Friedrich Engels (1820–1895) – filozof, politolog, ekonomista, historyk, religioznawca, dziennikarz i działacz rewolucyjny

Czasy najnowsze Współcześnie rzadko mówi się o polihistorach, ponieważ – w związku z szybkim rozwojem nauki – niewielu ludzi jest w stanie zdobyć rozległą wiedzę w różnych dziedzinach. Pojęcie to może być użyte do opisania kilku laureatów Nagrody Nobla.

Rabindranath Tagore (1861–1941) – poeta, prozaik, filozof, kompozytor, malarz i pedagog; autor hymnu Indii i Bangladeszu; laureat Nagrody Nobla z literatury (1913) Fridtjof Nansen (1861–1930) – podróżnik, badacz polarny, oceanograf i biolog, później ambasador i działacz społeczny; laureat Pokojowej Nagrody Nobla (1922) Bertrand Russell (1872–1970) – filozof, logik, matematyk, eseista i działacz społeczny, inicjator ruchu Pugwash; laureat Nagrody Nobla z literatury (1950) Winston Churchill (1874–1965) – oficer, polityk, dwukrotny premier Wielkiej Brytanii, także malarz, pisarz i historyk, laureat Nagrody Nobla z literatury (1953) Albert Schweitzer (1875–1965) – lekarz, teolog, filozof, organista, muzykolog, badacz życia i twórczości Jana Sebastiana Bacha; laureat Pokojowej Nagrody Nobla (1952) Friedrich Hayek (1899–1992) – ekonomista i filozof polityki, wniósł też wkład w rozwój nauki prawa i kognitywistyki; laureat Nagrody Nobla z ekonomii (1974) Herbert Simon (1916–2001) – ekonomista, socjolog, informatyk i psycholog; laureat Nagrody Turinga (1975) i Nagrody Nobla z ekonomii (1978)

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Pamięć Kategoria:Historia idei