Logika pragmatyczna – podręcznik logiki Kazimierza Ajdukiewicza wydany w 1965, obejmujący problematykę semiotyczną i metodologiczną. Tytuł nawiązuje do intencji wiernego oddania praktyki naukowej w badaniach logicznych i przekonania autora, że zadaniem metodologii jest kodyfikacja stosowanych rzeczywiście sposobów postępowania naukowego oraz ich uzasadnienie ze względu na cele stawiane sobie przez naukę.
Według informacji uzyskanych przez Klemensa Szaniawskiego od autora Ajdukiewicz pracował nad podręcznikiem już w 1962. Książka powstała na skutek propozycji wydawnictwa PWN, które zwróciło się do autora z prośbą o przygotowanie nowego wydania hasła Logiczne podstawy nauczania napisanego dla międzywojennej Encyklopedii wychowania (t. II, z. 2, Warszawa 1934). Stanowiło ono niewielką, liczącą ok. 100 stron książeczkę obejmujące podstawowe wiadomości z semiotyki i metodologii nauk - takie, które Ajdukiewicz uznał za niezbędne dla wykształcenia każdego nauczyciela. W czasie prac nad nowym wydaniem powstała książka kilkukrotnie dłuższa i znacznie trudniejsza - Logika pragmatyczna.
Logika pragmatyczna miała więc pogłębić, poszerzyć i uwspółcześnić wiadomości zawarte w Logicznych podstawach nauczania - zachowuje jednak przy tym w ogólnym zarysie zakres tematyczny poprzedniego dzieła, koncentrując się przede wszystkim na semiotyce i metodologii nauk. Część pierwsza Logiki pragmatycznej poświęcona jest problematyce semiotycznej - teorii wyrażeń, zdań i sądów, nazw i definicji, defektom znaczeniowym, a także logice pytań. Część druga obejmuje problematykę związaną z wnioskowaniami i wynikaniem. Część trzecia poświęcona jest metodologii nauk - ich klasyfikacji, szczegółowej charakterystyce poszczególnych typów nauk i głównym zagadnieniom metodologicznym na gruncie nauk dedukcyjnych i indukcyjnych. W porównaniu z Logicznymi podstawami nauczania rozbudowane zostały zwłaszcza rozdziały o wnioskowaniach statystycznych i prawach probabilistycznych - do rozmiarów rzadko spotykanych w literaturze logicznej. Tak szerokie ujęcie tych zagadnień podyktowane zostało świadomością ich szczególnej wagi dla nauk doświadczalnych. Ajdukiewicz był zresztą jednym z pionierów badań nad wnioskowaniami statystycznymi, a polskie prace logiczne w tym zakresie zostały zainspirowane przez jego dokonania.
Ajdukiewicz wielokrotnie podkreślał potrzebę powstania w języku polskim podręcznika semiotyki i metodologii nauk. Istniało bowiem wiele podręczników logiki formalnej, nie było natomiast podręczników zadowalająco przedstawiających współczesny stan badań nad pozostałymi dziedzinami logiki. Logika pragmatyczna miała być przy tym rozwiązaniem doraźnym - Ajdukiewicz często projektował podręcznik szerszy, stanowiący zakrojoną na szeroką skalę pracę zbiorową.
Choć Logika pragmatyczna stanowić miała w zamierzeniu Ajdukiewicza przede wszystkim przeznaczony dla studentów filozofii podręcznik, obecny jest w niej także twórczy i indywidualny wkład autora. Wiele zagadnień poruszonych w książce to jego własny wkład do nauki, przy czym niektóre z nich zostały w nim poruszone po raz pierwszy. Spośród tych charakterystycznych osiągnięć Ajdukiewicza w skład Logiki pragmatycznej weszły m.in. jego klasyfikacja wnioskowań, pojęcie konkluzywności wnioskowań, teoria pomiaru i koncepcja praw nauki.
Logika pragmatyczna jest dziełem niedokończonym, prace nad nią przerwała śmierć autora. Nieukończone pozostały ostatnie rozdziały książki, a jej partie wcześniejsze nie uzyskały ostatecznej postaci. Ukazała się także wersja angielska Pragmatic Logic w przekładzie Olgierda Wojtasiewicza (Dordrecht 1974).
Spis treści Przedmowa WSTĘP 1. Logika jako podstawa nauczania CZĘŚĆ PIERWSZA - Słowa, myśli i przedmioty Rozdział I. Wyrażenia i ich znaczenia 2. Rozumienie wyrażeń 3. Znaczenie wyrażeń 4. Język i znaczenie 5. Mowa jako środek komunikowania myśli Rozdział II. Zdania oznajmujące i ich składniki 6. Sąd i zdanie 7. Składniki zdań. Kategorie syntaktyczne 8. Zdania złożone 9. Zdania proste 10. Schematy zdaniowe i zdania do nich podobne Rozdział III. Odpowiedniki przedmiotowe wyrażeń A. Zakres nazw 11. Oznaczanie i desygnaty 12. Denotowanie i zakres 13. Stosunki zakresowe 14. Dodawanie i mnożenie zbiorów 15. Podział logiczny B. Treść nazw 16. Treść pełna i charakterystyczna 17. Treść językowa Rozdział IV. Wieloznaczność wyrażeń i wadliwość znaczeń 18. Wieloznaczność 19. Nieostrość 20. Niedopowiedzenia Rozdział V. Definicja 21. Dwa sposoby rozumienia terminu "definicja" 22. Pojęcie definicji nominalnej 23. Definicje przez abstrakcje i definicje indukcyjne 24. Błędy definiowania 25. Definicje projektujące i sprawozdawcze 26. Definicje uwikłanie i pseudodefinicje przez postulaty 27. Pojęcie definicji realnej Rozdział VI. Pytania i zdania pytajne 28. Budowa zdań pytajnych 29. Pytania rozstrzygnięcia i pytania dopełnienia 30. Założenia pytania. Pytania sugestywne. 31. Odpowiedzi niewłaściwe 32. Myśli wypowiadane za pomocą zdania pytajnego 33. Pytania dydaktyczne CZĘŚĆ DRUGA - O wnioskowaniu Rozdział I. O logice formalnej i o stosunku wynikania 34. O logice formalnej 35. O wynikaniu logicznym 36. Związek między prawdziwością racji i następstwa 37. O wynikaniu entymematycznym Rozdział II. Wnioskowanie i warunki jego poprawności 38. Pojęcie wnioskowania 39. Warunki poprawności wnioskowania Rozdział III. Wnioskowanie subiektywnie pewne 40. Konkluzywność wnioskowania subiektywnie pewnego 41. Konkluzywność wnioskowania subiektywnie pewnego w świetle wiedzy wnioskującego 42. Wnioskowanie dedukcyjne 43. Dedukowanie Rozdział IV. Wnioskowania subiektywnie niepewne 44. Konkluzywność wnioskowania subiektywnie niepewnego 45. Prawdopodobieństwo logiczne i prawdopodobieństwo matematyczne 46. Prawdopodobieństwo statystyczne 47. Wnioskowanie redukcyjne 48. Indukcja enumeracyjna 49. Wnioskowanie przez analogię 50. Indukcja eliminacyjna CZĘŚĆ TRZECIA - Metodologiczne typy nauk Rozdział I. Podział nauk na nauki dedukcyjne i nauki indukcyjne 51. O metodologii nauk 52. Nauki dedukcyjne i nauki indukcyjne Rozdział II. Nauki dedukcyjne 53. Nauki dedukcyjne w stadium przedaksjomatycznym intuicyjnym 54. Nauki dedukcyjne w stadium aksjomatycznym intuicyjnym 55. Filozoficzny spór o uzasadnienie pierwotnych twierdzeń nauk dedukcyjnych uprawianych w sposób intuicyjny 56. Nauki dedukcyjne w stadium aksjomatycznym abstrakcyjnym 57. Teorie dedukcyjne sformalizowane a) Reguły definiowania b) Reguły dowodzenia c) Budowa teorii sformalizowanych 58. Teorie dedukcyjne z apragmatycznego punktu widzenia a) Niesprzeczność teorii b) Niezależność aksjomatów c) Zupełność teorii dedukcyjnych d) Pełność systemów dedukcyjnych Rozdział III. Nauki indukcyjne A. Baza empiryczna 59. Nieodwoływalne założenia i twierdzenia nauk indukcyjnych 60. Zdania spostrzeżeniowe 61. Subiektywność i niepowtarzalność metody bezpośredniego doświadczenia 62. Obserwacja i eksperyment B. Liczenie i pomiar 63. Wybrane pojęcia z teorii stosunków. Liczby i liczenie a) Uwagi wstępne b) Pojęcie stosunku c) Własności stosunków równościowych. Rodzaje cech abstrakcji d) Jednoznaczność i wzajemna jednoznaczność stosunków. Pojęcie równoliczności zbiorów. e) Liczby f) Liczenie 64. Wybrane pojęcia z teorii stosunków (cd.). Stosunki porządkujące. Izomorfizm i homomorfizm stosunków. a) Uwagi wstępne b) Stosunki porządkujące c) Izomorfizm stosunków d) Homomorfizm stosunków e) Stosunki abstrakcji 65. Wielkości i skalowanie a) Pierwotne i wtórne cechy abstrakcji b) Uporządkowane rodziny cech abstrakcji. Wielkości 66. Wielkości addytywne 67. Przykłady definicji sumy fizycznej między wielkościami 68. Funkcja pomiarowa 69. Pomiar właściwy 70. Pomiar bez jednostki mierniczej i pomiar bez punktu zerowego Rozdział IV. Nauki indukcyjne i prawa naukowe A. Prawa ogólne 71. Prawa ogólne stwierdzające związki między cechami stałymi i między cechami zmiennymi 72. Prawa ogólne stwierdzające związki między cechami zmiennymi. Prawa funkcjonalne i prawa parametryczne. B. Prawa statystyczne 73. Prawa statystyczne stwierdzające stopień zbieżności cech stałych 74. Prawa rozkładu statystycznego a) Prawa rozkładu prawdopodobieństwa zmiennych skokowych b) Prawa rozkładu gęstości prawdopodobieństwa zmiennych ciągłych c) Rozkład dwumianowy d) Rozkład normalny 75. Prawa stwierdzające korelację cech zmiennych Rozdział V. Rozumowanie statystyczne 76. Uwagi wstępne 77. Estymacje parametrów 78. Wyrównywanie błędów pomiaru jako przykład estymacji parametrów 79. Sprawdzanie hipotez i tezy statystyczne Aneks: Dowodzenie i wyjaśnianie Indeks rzeczowy
Bibliografia Klemens Szaniawski, Wstęp, w: Kazimierz Ajdukiewicz, Logika pragmatyczna, PWN, Warszawa 1965
Kategoria:Literatura filozoficzna w języku polskim Kategoria:Literatura filozoficzna XX wieku Kategoria:Literatura z zakresu logiki Kategoria:Podręczniki filozofii Kategoria:Polskie podręczniki Kategoria:Utwory literackie z 1965