Brzozów – miasto w południowo-wschodniej Polsce, w województwie podkarpackim, w powiecie brzozowskim, siedziba gminy Brzozów. Miasto jest położone centralnie na Pogórzu Dynowskim, nad rzeką Stobnicą. Przez Brzozów przebiega droga wojewódzka nr 886 z Domaradza w kierunku Sanoka.
Brzozów położony jest w dawnej ziemi sanockiejJan Rąb: Z dziejów Brzozowa w XIV – XVIII w. W: Brzozów. Zarys monograficzny, red. Jerzy F. Adamski. Muzeum Regionalne PTTK im. Adama Fastnachta w Brzozowie, Brzozów 1990, s. 63. województwa ruskiego. Historycznie miasto położone na Rusi Czerwonej. Powstało w połowie XIV wieku, a jego nazwa pochodzi od lasu Brzozowe. Pod koniec XIV wieku znalazło się w posiadaniu biskupów przemyskich i do końca XVIII wieku było rezydencją jego właścicieli. Brzozów uzyskał prawo składu w 1638 rokuStan Lewicki, Historja handlu w Polsce na tle przywilejów handlowych: (prawo składu), Warszawa 1920, s. 139.. Po pierwszym rozbiorze Polski znalazło się w granicach austriackich. W XIX wieku zaczęto w Brzozowie wydobycie ropy naftowej, co sprzyjało rozwojowi miasta. W okresie pierwszej wojny światowej w mieście stacjonowały wojska austriackie i rosyjskie. Od 1918 roku, po uzyskaniu niepodległości przez Polskę, jest stolicą powiatu brzozowskiego. W okresie międzywojennym w Brzozowie powstały dwa uzdrowiska. Podczas drugiej wojny światowej w okolicach miasta działał Związek Walki Zbrojnej. W czasach PRL w mieście nastąpił rozwój przemysłu.
Według danych GUS z 31 grudnia 2024 r. Brzozów liczył 7168 mieszkańców, będąc 23. najludniejszym miastem w województwie.
Położenie Brzozów położony jest centralnie na Pogórzu Dynowskim, nad rzeką Stobnicą. Od strony południowej Pogórze to łączy się z zapadliskiem kotlin podkarpackich, zwanym Dołami Jasielsko-Sanockimi. Na północy Pogórze Dynowskie przechodzi w prawie bezleśny krajobraz wzniesień o średniej wysokości 300–400 m n.p.m. Jest to Podgórze Rzeszowskie, będące swego rodzaju terenem przejściowym między Kotliną Sandomierską a wzgórzami Pogórza Strzyżowsko-Dynowskiego. Brzozów leży w obrębie Karpat Zewnętrznych, w jednostce tektonicznej zwanej śląską. Powiązania funkcjonalno-przestrzenne Brzozowa stanowi droga wojewódzka nr 886 (Rzeszów – Domaradz – Brzozów – Sanok), łącząca drogi krajowe nr 19 w Domaradzu i nr 28 w Sanoku.
Środowisko naturalne + Struktura własności gruntów (2009) Rodzaj Powierzchnia % Użytki rolne 793 ha 69,62% Grunty zabudowane i zurbanizowane 215 ha 18,88% Grunty leśneoraz zadrzewione i zakrzaczone 122 ha 10,71% Grunty pod wodami 8 ha 0,70% Nieużytki 1 ha 0,09% Użytki ekologiczne 0 ha 0% Tereny różne 0 ha 0% Powierzchnia miasta (Σ) 1139 ha 100%
Rzeźba terenu Rejon Brzozowa charakteryzuje się rusztowym układem grzbietów. Ciągnące się z północnego zachodu na południowy wschód pasma wzgórz poprzedzielane są równoległymi dolinami rzek i potoków. Im bardziej ku południu, wzniesienia stają się coraz bardziej ostre i strome, sięgające niejednokrotnie wysokości 500 m n.p.m.
Geologia Region miasta wykazuje bardzo skomplikowaną budowę geologiczną, powstałą wskutek działania stosunkowo silnych ruchów tektonicznych. Miały one miejsce w starszym trzeciorzędzie, podczas fałdowań alpejskich. Obszar ten zbudowany jest ze skał należących do zespołu naprzemianległych warstw łupków ilastych, łupków marglistych, mułowców, piaskowców oraz zlepieńców. Wyróżniają się one zmienną grubością ławic, różną barwą i spoiwem. Dodatkową ich cechą, komplikującą strukturę, są liczne uskoki, wzdłuż których poszczególne części fałdów przesunęły się względem siebie. Osady te, zwane fliszem, osadzały się w ciągu 110 milionów lat w podłużnych basenach morskich, w obrębie geosynkliny karpackiej. Trzeciorzędowe ruchy tektoniczne powodowały fałdowanie się skorupy ziemskiej, co daje obecny obraz ukształtowania powierzchni.
W związku z budową geologiczną, występują złoża gazu ziemnego i ropy naftowej, a także nieliczne źródła mineralne o różnych właściwościach leczniczych.
System wodny Przez Brzozów przepływa kilka rzek, cieków i strumieni. Stobnica Sietnica. Jest to niewielki strumień wypływający z wzgórz w okolicach Przysietnicy, natomiast uchodzi do Stobnicy na poziomie ulicy Traugutta.
Przez południową część Brzozowa przepływa niewielki, bezimienny ciek. Swoje źródła ma w lesie niedaleko ulicy Polnej. Dalej płynie cały czas przy wspomnianej ulicy Polnej, jednak na poziomie ulicy Leśnej odpływa nieco dalej od drogi. Następnie, kierując swe wody w stronę Horybka musi minąć most przy ulicy Starej, a dalej mosty na ulicach: Chopina, 3 Maja, Rzecznej by skończyć swój bieg uchodząc do Stobnicy w okolicy ulicy Piastowej.
Klimat W regionie Brzozowa wyróżnia się dwa piętra klimatyczne: umiarkowane ciepłe, którego średnia temperatura waha się w granicach od do , oraz umiarkowanie chłodne, charakteryzujące się średnimi wieloletnimi temperaturami powietrza od do . Te dwa piętra należą do pluwialnego typu klimatu. Zimą średnia temperatura spada od do , natomiast średnia temperatura lipca waha się od do .
Wiatry wykazują stosunkowo małą siłę. Najczęściej występują dość umiarkowane o sile 5–10 m/s, przeważnie z kierunków południowo-zachodniego i południowego. Jesienią występuje zdecydowana przewaga wiatrów wschodnich i północno-wschodnich, natomiast w czerwcu, lipcu i sierpniu przewagę wykazują wiatry zachodnie. Coraz częściej występujące wiatry o prędkości powyżej 20 m/s wyrządzają duże szkody w drzewostanach, sieci elektrycznej i zabudowaniach, powodując m.in. zrywanie dachów.
Przeciętna roczna ilość opadów wynosi od 750 do 800 mm. Ich harmonogram w ciągu jednego roku stanowi dużą nierównomierność, gdyż stosunkowo największa ilość opadów przypada w okresie letnim (250–400 mm), a najmniejsza w zimie (80–180 mm). Okres trwania pokrywy śnieżnej kształtuje się w granicach od 60 do 150 dni. Szata śnieżna pojawia się najczęściej w drugiej połowie listopada lub na początku grudnia, a zanika na przełomie marca i kwietnia.
Flora i fauna Według podziału geobotanicznego Polski dokonanego przez Władysława Szafera, Brzozów leży w obrębie Prowincji Górskiej Środkowoeuropejskiej, podokręgu Pogórza Fliszowego. Według podziału Krystyny Towpasz, badany teren należy do okręgu Pogórzy Karpat Zewnętrznych, podokręgu Pogórzy Strzyżowsko-Dynowskiego, odcinka fliszowego.
Brzozów położony jest w Beskidzie Wschodnim, charakteryzującym się przejściowością. Występują elementy fauny zachodnioeuropejskiej, pontyjskiej i borealno-alpejskiej. Jeszcze za czasów ostatnich Piastów rozpościerała się tutaj puszcza pograniczna, spełniająca rolę pasa granicznego. Jednakże lasy były stopniowo karczowane przez ówczesnych mieszkańców tych ziem, którzy tym sposobem powiększali pola uprawne.
Stan środowiska mały|Oczyszczalnia ścieków „Brzozów-Borkówka” Wody przepływające przez Brzozów charakteryzuje wysoki poziom zanieczyszczeń na prawie całej kontrolowanej długości z uwagi na wskaźniki biogenne oraz stan sanitarny. Stobnica prowadzi wody zanieczyszczone ponad dopuszczalne normy ze względu na zanieczyszczenia bakteriologiczne, spowodowane m.in. odprowadzaniem do niej ścieków przez brzozowski szpital. Według stosowanego do 2004 roku systemu trzech klas czystości, pod względem kryteriów fizyko-chemicznych, wody Stobnicy odpowiadały III klasie czystości, o czym decydowały zawarte w nich fosforany. Według obecnego systemu oceny jakości wód, stan ekologiczny Stobnicy w Godowej poniżej Brzozowa w 2008 roku był określany jako słaby, o czym zadecydowały wskaźniki okrzemkowe i zawartość azotu Kjeldahla. Z kolei wody Sietnicy w pobliskiej Przysietnicy, powyżej ujęcia wody dla Brzozowa, nie spełniały norm dla wody pitnej.
W systemie monitoringu powietrza Brzozów leży w strefie rzeszowsko-łańcuckiej. Stan powietrza Brzozowa i okolic jest w skali województwa dość dobry. W roku 2008 średnioroczne stężenie SO2 mieściło się w zakresie 2–3 μg/m³, NO2 w zakresie 12–14 μg/m³, benzenu w zakresie 0,8–1 μg/m³, a pyłu PM10 21–24 μg/m³.
W 2008 roku w Brzozowie badano hałas komunikacyjny w czterech punktach. W dwóch punktach (ul. Rzeszowska – między ul. Bohaterów II Wojny Światowej i Ogrodową oraz ul. Legionistów – za mostem na Stobnicy, w kierunku Domaradza) zbliżał się do granic norm, nie przekraczając ich, w jednym (ul. 3 Maja – wjazd do miasta) przekroczył nieznacznie, a w jednym (ul. Mickiewicza – centrum miasta) przekroczył o kilkanaście decybeli o każdej porze doby.
Toponimia Nazwy miasta w średniowieczu RokNazwa 1388Bresen 1412Bresen 1417de Brosowa 1419de Bresovia 1420Broszow 1423Brosowia 1424Brzozow 1430Breze, Brzozowa 1444Brzoszow 1457Brzesow 1470Brzozow 1473Brzosowo Nazwa miasta pochodzi od nazwy lasu, części puszczy pogranicznej z województwem sandomierskim, która w dokumencie lokacyjnym wsi Kazimierza Wielkiego z 2 października 1359 roku nazywana jest Brzozowe. Podobna nazwa wsi użyta jest w dokumencie Władysława Jagiełły z 14 czerwca 1396 roku, zatwierdzającym donację Marii Węgierskiej dla biskupstwa przemyskiego. Także pierwsza nazwa miejscowości jako miasta, w regestrze dokumentu Zyndrama z Maszkowic z 20 kwietnia 1413 roku, brzmi Brzozowe. Obok tego, w dokumentach używana była nazwa Brzezów, widniejąca m.in. w otoku pieczęci miasta z 1775 roku: Sigillum Civitatis Brezow. Przyjmuje się, że potocznie używana była nazwa Brzezów, zaś oficjalnie Brzozów. Przedtem, gdy Brzozów był jeszcze wsią, używana była także nazwa Brzozowa lub Brzezowa.
Historia Od epoki kamienia do epoki żelaza thumb|Próba przedstawienia wyglądu Wandalów – dawniej mieszkających nad Stobnicą Badania archeologiczne wykazały, że pierwsze ślady pobytu człowieka w okolicach Brzozowa pochodzą z epoki górnego paleolitu. Datowane są na około 39 tys. lat p.n.e. Na początku nowej ery ludność z obecnego regionu brzostowskiego utrzymywała kontakty handlowe z obszarami pogranicznymi(limes rzymski) Imperium Rzymskiego. Świadczą o tym znalezione monety rzymskie z wizerunkami władców Marka Aureliusza, Antoninusa Piusa i Wespazjana.
Według badań archeologicznych z lat 2015–2017, z okolic górnegu biegu rzeki Stobnicy (góra Wroczeń) okolice na południe od Brzozowa zamieszkiwali Hasdingowie – odłam WandalówArcheolodzy odkryli w Pakoszówce cmentarzysko Wandalów. Groby są bogato wyposażone w broń, biżuterię i przedmioty codziennego użytku (FILM, ZDJĘCIA) 2017-07-26.. Ówczesna ludność okolic Stobnicy pozostawiła po sobie ślady w postaci broni, przedmiotów codziennego użytku, a nawet biżuterii.
W czasach Piastów i Andegawenów thumb|left|okolice Brzozowa w pd.-zach. części tzw. Grodów Czerwieńskich Według współczesnego stanu wiedzy okolice w których w miarę upływu średniowiecza rozwijał się Brzozów początkowo przynależały do wspólnoty terytorialnej którą nazywamy Grody Czerwieńskie. W najstarszej kronice kronikarza ruskiego Nestora z roku 981 znajduje się pierwsza wzmianka o terenach, na których położony był obszar późniejszego księstwa halickiego, autor napisał: poszedł Włodzimierz na Lachów i zajął im grody ich Przemyśl, Czerwień i inne grody mnogie, które i do dziś są pod Rusią Źródła historyczne mówią więc, że do 981 roku tereny nad Sanem i Bugiem obejmujące wówczas swym zasięgiem również Grody Czerwieńskie wchodziły w skład terytorium polskiego („Lachów”)