Uniwersytet Śląski w Katowicach (skr. UŚ) – polski publiczny uniwersytet z siedzibą w Katowicach przy ulicy Bankowej 12, utworzony 8 czerwca 1968 roku na bazie katowickiej Filii Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz Wyższej Szkoły Pedagogicznej jako dziewiąta tego typu instytucja w Polsce. Jest największą publiczną uczelnią wyższą w województwie śląskim oraz jedną z największych w Polsce.
Dysponuje rozbudowaną bazą dydaktyczną i badawczą, obejmującą laboratoria, biblioteki (w tym Centrum Informacji Naukowej i Biblioteka Akademicka) oraz specjalistyczne pracownie. Większość wydziałów Uniwersytetu Śląskiego koncentruje się w katowickim kampusie, zlokalizowanym w rejonie ulic Bankowej i Uniwersyteckiej, stanowiącym jednocześnie jeden z głównych ośrodków akademickich miasta. Ponadto uczelnia ma swoje obiekty w Sosnowcu (m.in. Wydział Nauk Przyrodniczych), Cieszynie (Wydział Sztuki i Nauk o Edukacji) i Chorzowie.
Uniwersytet Śląski w Katowicach prowadzi szeroką działalność naukową i współpracuje z krajowymi oraz zagranicznymi ośrodkami badawczymi. Uczelnia angażuje się również w rozwój społeczny i kulturalny regionu górnośląsko-dąbrowskiego poprzez organizację konferencji, wydarzeń naukowych, festiwali oraz inicjatyw popularyzujących wiedzę, w tym Śląskiego Festiwalu Nauki.
Charakterystyka lewo|mały|Scena główna 8. edycji Śląskiego Festiwalu Nauki (2024) lewo|mały|Studencki Zespół Pieśni i Tańca „Katowice” w Toszku (2015)
Uniwersytet Śląski w Katowicach jest największą uczelnią w województwie śląskim i jedną z największych w Polsce, z kampusami w czterech miastach. Pod koniec 2016 roku zatrudnionych w nim było 2086 osób, w tym 95 profesorów zwyczajnych, 233 profesorów nadzwyczajnych (profesorów UŚ), 421 adiunktów ze stopniem doktora habilitowanego, 680 osób ze stopniem doktora i 57 asystentów ze stopniem doktora. W roku akademickim 2015/2016 uczęszczało na uczelnię 24 484 studentów, w tym 19 185 na studia stacjonarne i 5299 na studia niestacjonarne.
W roku akademickim 2025/2026 na uczelni prowadzono 97 kierunków studiów (w tym 10 w języku angielskim), a najpopularniejszymi z nich pod względem liczby chętnych na jedno miejsce były: Realizacja obrazu filmowego, telewizyjnego i fotografia, Reżyseria, Psychologia, Międzynarodowe studia nauk politycznych i dyplomacji oraz Zarządzanie zasobami ludzkimi w organizacji.
Uczelnia posiada prawo nadawania stopni naukowych doktora i doktora habilitowanego w 6 dziedzinach i 26 dyscyplinach (stan na październik 2024 roku). Nadaje także tytuły doktora honoris causa Uniwersytetu Śląskiego, a wśród wyróżnionych znaleźli się przede wszystkim wybitni uczeni, ale także politycy, duchowni i artyści.
Uniwersytet Śląski prowadzi różnorodne formy działalności edukacyjnej skierowane do osób w różnym wieku w ramach Uniwersytetu Otwartego, w tym Uniwersytet Śląski Dzieci, Uniwersytet Śląski Młodzieży, Uniwersytet Śląski Maturzystów czy Uniwersytet Trzeciego Wieku. Jest również liderem i pomysłodawcą Śląskiego Festiwalu Nauki, odbywającego się corocznie w Katowicach.
Od 1969 roku funkcjonuje Radio Studenckie „Egida”, które pełni przede wszystkim funkcję informacyjną, a także kulturalną (jego studio odwiedzili tacy goście, jak Marek Grechuta, Krystyna Prońko czy Tadeusz Sznuk). W radiu swoją pracę zaczynali m.in.: Piotr Baron, Marek Czyż, Kamil Durczok czy Henryk Grzonka. W 1992 roku władze Uniwersytetu Śląskiego powołały do życia „Gazetę Uniwersytecką UŚ”, do której pisali m.in.: Ewa Chojecka, Ryszard Kapuściński, Kazimierz Kutz, Jan Miodek, Tadeusz Różewicz czy Lucjan Wolanowski.
Przy uczelni powstawały kluby studenckie, jak: Akant, Gołębnik, Panoptocum, Pod Rurą, Remedium czy Straszny Dwór, a także Studencki Zespół Pieśni i Tańca „Katowice” czy Akademicki Związek Sportowy Uniwersytetu Śląskiego – jedna z największych w Polsce tego typu organizacji. Funkcjonuje spółka celowa Spin-Us, której zadaniem jest pomoc w transferze wiedzy pomiędzy Uniwersytetem Śląskim a gospodarką poprzez budowanie współpracy pomiędzy tymi środowiskami.
Według webometrycznego rankingu uniwersytetów świata z stycznia 2024 roku, opracowanego przez hiszpański instytut Consejo Superior de Investigaciones Científicas Uniwersytet Śląski zajmuje 16 miejsce w Polsce wśród uniwersytetów, a na świecie 1162 pośród wszystkich typów uczelni.
Historia Inicjatywy powołania uczelni (do 1968)
Podejmowane w dwudziestoleciu międzywojennym starania o utworzenie w polskiej części Górnego Śląska uniwersytetu były procesem złożonym, a jego początek należy datować na rok 1921. Pierwsza inicjatywa powołania w województwie śląskim uczelni należała do bpa Stanisława Adamskiego oraz Wojciecha Sosińskiego, posłów na Sejm Ustawodawczy. 3 lutego 1921 roku z wnioskiem ustawodawczym na forum parlamentarnym wystąpili posłowie Chrześcijańsko-Narodowego Stronnictwa Pracy, lecz zgłoszenie wniosku o przygotowanie założenia w województwie śląskim uniwersytetu i politechniki nie miało jednak szans na realizację, przede wszystkim z powodu niedoboru personelu naukowo-dydaktycznego.
Myśl o utworzeniu tego typu placówki pojawiła się ponownie pod koniec lat 20. XX wieku. Potrzeba stworzenia w Katowicach instytucji, która m.in. podnosiłaby kwalifikacje nauczycieli szkół powszechnych i średnich, zaowocowała powołaniem w 1928 roku Instytutu Pedagogicznego w Katowicach, w którym kształcono nauczycieli w cyklu dwuletnim, a od 1936 roku w cyklu trzyletnim. Z czasem planowano przekształcenie ośrodka na uniwersytet, lecz założeń nie udało się wtedy urzeczywistnić.
mały|Budynek przy ulicy Szkolnej 9 w Katowicach (2025), powojenna siedziba Instytutu Pedagogicznego w Katowicach
Wybuch II wojny światowej przerwał rozwój katowickiego ośrodka dydaktycznego, jednak już w marcu 1945 roku rozpoczęto działania zmierzające do jego odtworzenia, jedynie reaktywując przedwojenny Instytut Pedagogiczny. Uzyskał on pomieszczenia w budynku przy ulicy Szkolnej 9 w Katowicach. Ponownie podjęto starania o utworzenie w mieście uniwersytetu i w maju 1945 roku powstał Obywatelski Komitet Przygotowawczy Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Efektem jego pracy był Memoriał w sprawie założenia Uniwersytetu w województwie śląsko-dąbrowskim szeroko uzasadniający postulat utworzenia Uniwersytetu Śląskiego, lecz ówczesne warunki społeczno-polityczne nie były sprzyjające dla tej inicjatywy.
W 1946 roku powołano Państwową Wyższą Szkołę Pedagogiczną w Katowicach. Rok później została jednak przeniesiona do Łodzi decyzją władz państwa i włączona w struktury tamtejszej PWSP. 29 listopada 1950 roku powołano do życia ponownie katowicką Państwową Wyższą Szkołą Pedagogiczną, która zajęła miejsce likwidowanego ostatecznie Instytutu Pedagogicznego w Katowicach. W ten sposób PWSP w Katowicach – pierwotnie utworzona w 1946 roku – wznowiła swą działalność na terenie Katowic, a jej rektorem został prof. Józef Pieter. Pierwsze lata funkcjonowania uczelni były trudne, jednak późniejszy okres przyniósł jej znaczny rozkwit. Szkoła uzyskała pełnię praw akademickich, stworzono na niej 9 kierunków studiów (4 humanistycznych i 5 ścisłych).
W latach 50. XX wieku na nowo odżyły nadzieje związane z utworzeniem w województwie katowickim wyższej szkoły humanistycznej. W 1957 roku na łamach tygodnika „Przemiany” prof. Józef Pieter upominał się o utworzenie w Katowicach wyższej szkoły humanistycznej. Kwestię tę podnosił również publicysta Stowarzyszenia „Pax” Szczepan Balicki w artykule zatytułowanym Dziś Śląsk czeka na uniwersytet.
W czerwcu 1962 roku podjęto próby umieszczenia Filii Uniwersytetu Jagiellońskiego w Katowicach, co stało się przełomowym wydarzeniem dla inicjatywy tworzenia uniwersytetu. Początkowe plany uruchomienia w Katowicach zamiejscowych studiów humanistycznych uległy znacznej modyfikacji i ostatecznie utworzono kierunki matematyczne, fizyczne, chemiczne oraz studia prawnicze. Stanowisko prorektora do spraw Filii UJ objął prof. Kazimierz Popiołek, a na potrzeby uczelni przekazano gmach szkoły (tzw. „tysiąclatki”) przy ulicy Bankowej 12. Ciągle żywa potrzeba utworzenia samodzielnego ośrodka uniwersyteckiego w miarę upływu czasu nabierała bardziej realnych kształtów, między innymi dzięki koncepcji połączenia dwóch uczelni – Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Katowicach i Filii Uniwersytetu Jagiellońskiego w Katowicach. Rozmowy prowadzone z Ministerstwem Oświaty i Szkolnictwa Wyższego zaowocowały opracowaniem perspektyw rozwoju katowickiego ośrodka uniwersyteckiego, a docelowo otwarcie uczelni przewidywano w roku 1975.
Ostatecznie, decyzja Rady Państwa PRL w sprawie powołania uniwersytetu zapadła już 8 czerwca 1968 roku.. Uniwersytet Śląski w Katowicach powstał jako dziewiąta tego typu uczelnia w Polsce. Na stanowisko rektora nowej szkoły powołany został prof. Kazimierz Popiołek, a uroczysta inauguracja pierwszego roku akademickiego odbyła się 1 października tego samego roku w katowickiej Hali Parkowej. W wydarzeniu tym uczestniczyli najważniejsi wówczas przedstawiciele władz państwowych i partyjnych, w tym premier Józef Cyrankiewicz, zastępca przewodniczącego Rady Państwa Mieczysław Klimaszewski czy minister oświaty i szkolnictwa wyższego prof. Henryk Jabłoński.
Działalność Uniwersytetu Śląskiego (od 1968) mały|lewo|Rektorat Uniwersytetu Śląskiego na zdjęciu wydanym w 1973 roku
W pierwszym roku działalności Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, na czterech wydziałach (Humanistyczny; Matematyki, Fizyki i Chemii; Prawa i Administracji; Wychowania Technicznego) kształciło się 2884 studentów na dziewięciu kierunkach stacjonarnych i 2589 studentów na dziesięciu kierunkach studiów dla pracujących. Zatrudnionych było 247 pracowników naukowo-dydaktycznych, w tym 46 pracowników samodzielnych. Uczelnia działała wówczas w czterech budynkach w Katowicach – przy ulicy Bankowej 8 i 12, ulicy Szkolnej 9 i ulicy W. Stwosza 17/17a. Pierwsze lata działalności Uniwersytetu Śląskiego były nakierowane na zapewnienie odpowiedniego poziomu kształcenia, w tym poprzez próby pozyskania kolejnych wykładowców i uatrakcyjnienia oferty edukacyjnej. Na mocy zarządzenia Ministra Oświaty i Szkolnictwa Wyższego z 26 czerwca 1969 roku utworzono instytutową strukturę uczelni, a podczas inauguracji drugiego roku akademickiego Uniwersytetu Śląskiego studia rozpoczęło łącznie 6131 studentów, w tym na dwóch nowych kierunkach – historii oraz biologii. 21 listopada 1969 roku swój pierwszy program wyemitowało Studenckie Radio „Egida”, a kilka miesięcy później, 26 marca 1970 roku powstał Studencki Zespół Pieśni i Tańca „Katowice”, pierwszy na Górnym Śląsku studencki zespół folklorystyczny.
W latach 70. XX wieku Uniwersytet Śląski w Katowicach przechodził kolejne zmiany, przede wszystkim poprzez poszerzenie oferty dydaktycznej. 30 czerwca 1970 roku powołano Wyższe Studium Nauczycielskie w Sosnowcu, a 15 maja 1971 roku Wyższe Studium Nauczycielskie w Cieszynie jako filię Uniwersytetu Śląskiego – jego kierownikiem został doc. dr hab. Józef Chlebowczyk. 16 sierpnia 1973 roku powołano trzy nowe wydziały: Filologiczny, Nauk Społecznych oraz Biologii i Ochrony Środowiska, a w kolejnym roku, 29 lipca utworzono Wydział Nauk o Ziemi. Rok akademicki 1974/1975 był ostatnim, w którym funkcjonowało Wyższe Studium Nauczycielskie w Sosnowcu. 1 września 1975 roku Dział Wydawnictw przekształcono w Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, a 2 października tego samego roku na uroczystości rozpoczęcia kolejnego roku akademickiego po raz pierwszy nadano tytuł doktora honoris causa – otrzymał go matematyk prof. Stanisław Turski oraz dziennikarz i publicysta dr Edmund Osmańczyk. 30 września 1976 roku powstał ósmy wydział Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach – Wydział Pedagogiki i Psychologii.
mały|Kampus Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach na zdjęciu z 1973 roku