mały|Podział administracyjny Szwajcarii (z naniesionymi kodami kantonów) Kanton – podstawowa, terytorialna jednostka administracyjna Szwajcarii.

Szwajcaria jest państwem federacyjnym, składającym się z 26 kantonów, 143 okręgów i 2222 gmin, które posiadają bardzo szeroką autonomię. Aż do połowy XIX wieku kantony były samodzielnymi mini-państwami, które posiadały własne armie, same strzegły granic i biły własną monetę. Przekształcenie Szwajcarii z luźnej federacji nieposiadającej instytucji centralnych w państwo federalne nastąpiło dopiero w 1848 r.

W XVI wieku Konfederacja Szwajcarska składała się z 13 niezależnych małych państw, protoplastów obecnych kantonów. Formalnie stanowiły one część Rzeszy Niemieckiej i były nazywane przez administrację Rzeszy kantonami. Były one dzielone na kantony „leśne” i kantony „miejskie”. Uzyskały one praktyczną niezależność po wspólnym pokonaniu cesarza Maksymiliana I Habsburga w 1499 r.

W sześciu „leśnych” kantonach funkcjonowała demokracja bezpośrednia, polegająca na podejmowaniu wszelkich wspólnych decyzji na wiecach kantonalnych. Siedem kantonów „miejskich” było zarządzanych formalnie przez rady miast, które były kontrolowane przez oligarchiczne układy tworzone przez najbogatszych kupców i rzemieślników.

Do starej konfederacji 13 kantonów, w 1803 r. przyłączono 6 kantonów z południowo-wschodniej części obecnej Szwajcarii, a w 1815 r. – 3 kantony z zachodniej części kraju.

Obecnie każdy kanton ma swoją własną konstytucję, która określa zasady działania ciał tworzących prawo (parlamenty lokalne), sprawujących rządy (rządy lokalne) i egzekwujących prawo (lokalne sądy, prokuratury i policję). W większości kantonów funkcjonują jednoizbowe parlamenty, w których zasiada od 58 do 200 posłów. Rządy kantonów liczą od 5 do 7 ministrów. Niemal wszystkie elementy władzy są realizowane przez kantony, gdyż szwajcarska konstytucja maksymalnie ogranicza prerogatywy rządu i parlamentu federalnego. Władze kantonalne samodzielnie określają stopień autonomii gmin. W niektórych kantonach gminy posiadają niemal całą władzę, podczas gdy inne są bardziej scentralizowane. Wynika to m.in. ze znacznych różnic w wielkości kantonów. Najmniejszy kanton ma 37 km² (Bazylea-Miasto) i 14 900 obywateli (Appenzell Innerrhoden), podczas gdy największy liczy 1 244 400 obywateli (Zurych) i 7105 km² (Gryzonia).

Obecnie już tylko w dwóch kantonach władza jest rzeczywiście sprawowana w formie pełnej demokracji bezpośredniej, w formie organizowania wieców kantonalnych (Landsgemeinde), na których każdy obywatel kantonu ma prawo wypowiedzieć się w każdej sprawie oraz bezpośrednio wybrać członków swojego rządu. We wszystkich pozostałych kantonach parlamenty i rządy są wybierane poprzez znane z innych krajów wrzucanie kartek wyborczych do urny.

Aż do czasu utworzenia kantonu Jury w 1978 r., nie tworzono nigdy nowych kantonów. Wynikałoby z tego, że kantonów powinno być 23. Jednak ze względu na problemy administracyjne i odpowiednie, proporcjonalne reprezentowanie ludności wszystkich kantonów w parlamencie krajowym część kantonów była dzielona na dwa lub więcej okręgów wyborczych. W 1999 r. w ramach tworzenia nowej konstytucji całej federacji zdecydowano się formalnie podzielić te kantony zgodnie z podziałem okręgów wyborczych, co zwiększyło ich liczbę do 26. Do Rady Kantonów (przedstawicielstwo kantonów w parlamencie) 20 kantonów deleguje po 2 dwóch członków, natomiast 6 kantonów (dawnych półkantonów) po jednym. Są to: Obwalden i Nidwalden (jako Unterwalden), Appenzell Innerrhoden i Ausserrhoden (jako Appenzell), Bazylea-Miasto i Bazylea-Okręg (jako Bazylea).

Lista kantonów

Herb Kod Kanton Od Stolica Liczba ludności (2014)National Statistics. Pow. (km²) Gęst. zalud. (os./km²) Liczba gmin Język urzędowy 25px|Flaga kantonu ZH Zurych 1351 Zurych1 446 354 1729870,8 171 niemiecki 25px|Flaga kantonu BE Berno 1353 Berno1 009 418 5959172,8 399 niemiecki, francuski 25px|Flaga kantonu LU Lucerna 1332 Lucerna394 604 1493276,1 107 niemiecki 25px|Flaga kantonu UR Uri 1291 Altdorf36 008107634,1 20 niemiecki 25px|Flaga kantonu SZ Schwyz 1291 Schwyz152 759 908179,4 30 niemiecki 25px|Flaga kantonu OW Obwalden 1291 Sarnen36 834 49176,6 7 niemiecki 25px|Flaga kantonu NW Nidwalden 1291 Stans42 080 276174,4 11 niemiecki 25px|Flaga kantonu GL Glarus 1352 Glarus39 794 68558,5 28 niemiecki 25px|Flaga kantonu ZG Zug 1352 Zug120 089 239579,6 11 niemiecki 25px|Flaga kantonu FR Fryburg 1481 Fryburg303 377 1671190,4 242 francuski, niemiecki 25px|Flaga kantonu SO Solura 1481 Solura263 719790333,6 126 niemiecki 25px|Flaga kantonu BS Bazylea-Miasto 1501 Bazylea190 580 375157,8 3 niemiecki 25px|Flaga kantonu BL Bazylea-Okręg 1501 Liestal281 301 518543,4 86 niemiecki 25px|Flaga kantonu SH Szafuza 1501 Szafuza79 417 298266,4 34 niemiecki 25px|Flaga kantonu AR Appenzell Ausserrhoden 1513 HerisauSiedziba rządu i parlamentu lokalnego, siedziba władz sądowych znajduje się w Trogen.54 064 243222,6 20 niemiecki 25px|Flaga kantonu AI Appenzell Innerrhoden 1513 Appenzell15 85417291,9 6 niemiecki 25px|Flaga kantonu SG Sankt Gallen 1803 Sankt Gallen495 8242031254,1 90 niemiecki 25px|Flaga kantonu GR Gryzonia 1803 Chur195 886 710527,6 211 niemiecki, romansz, włoski 25px|Flaga kantonu AG Argowia 1803 Aarau645 277 1404462,5 232 niemiecki 25px|Flaga kantonu TG Turgowia 1803 FrauenfeldSiedziba banku kantonu to Weinfelden.263 733992305,5 80 niemiecki 25px|Flaga kantonu TI Ticino 1803 Bellinzona350 363 2812127,8 244 włoski 25px|Flaga kantonu VD Vaud 1803 Lozanna761 446 3212269,9 382 francuski 25px|Flaga kantonu VS Valais 1815 Sion331 763522563,6 160 francuski, niemiecki 25px|Flaga kantonu NE Neuchâtel 1815 Neuchâtel177 327802247,4 62 francuski 25px|Flaga kantonu GE Genewa 1815 Genewa477 385 2821942,2 45 francuski 25px|Flaga kantonu JU Jura 1979 Delémont72 41083986,4 83 francuski CH Szwajcaria8 237 66641 290206 2890 niemiecki, francuski, włoski, romansz

Dwuliterowe skróty szwajcarskich kantonów są powszechnie stosowane w tym kraju, m.in. na tablicach rejestracyjnych.

Przypisy

Linki zewnętrzne

Kantonsporträts

Kategoria:Podział administracyjny Szwajcarii