Najstarsze lokacje miast w Polsce na prawie niemieckim

Lokacje na prawie niemieckim, polegające na organizacji i zabudowie miast nowego typu, to najbardziej charakterystyczne i najważniejsze zjawisko w historii gospodarczej i społecznej ziem polskich XIII wiekuBenedykt Zientara, Przemiany społeczno-gospodarcze miast w dobie lokacji w Miasta doby feudalnej w Europie środkowo-wschodniej, pod red. A. Gieysztora i T. Rosłanowskiego, PWN, Warszawa 1976.Maria Bogucka, Henryk Samsonowicz, Dzieje miast i mieszczaństwa w Polsce przedrozbiorowej, Ossolineum, Wrocław 1986, .Jan Rutkowski, Historia gospodarcza Polski (do 1864 4.), Książka i Wiedza, Warszawa 1953..

Inicjatywa lokacyjna należała do władcy (księcia zwierzchniego, króla) oraz rycerzy i duchowieństwa. Pierwszej lokacji dokonał w 1211 r. książę śląski Henryk Brodaty udzielając Złotoryi przywileju korzystania z prawa nadanego w 1188 r. mieszczanom magdeburskim.

Poniższa lista przedstawia najstarsze miasta Polski pod względem prawnym, czyli roku uzyskania przez nie praw miejskich.

Miasta lokowane w XIII w. w księstwach piastowskich i na Pomorzu Gdańskim W XIII w. lokowano w księstwach rządzonych przez dynastów piastowskich oraz na Pomorzu Gdańskim 230 miast. Na Śląsku 128 (101 lokacji książęcych, 21 kościelnych, 6 rycerskich), w Wielkopolsce 38 (24 lokacje książęce, 6 kościelnych, 8 rycerskich), w Małopolsce 29 (11 lokacji książęcych, 17 kościelnych, 1 rycerska), w ziemiach łęczyckiej i sieradzkiej 17 (13 lokacji książęcych, 4 kościelne), na Kujawach i w ziemi dobrzyńskiej 9 (5 lokacji książęcych, 4 kościelne), na Pomorzu Gdańskim 5 (4 lokacje książęce, 1 kościelna) i na Mazowszu 4 (2 lokacje książęce i 2 kościelne) przed 1211 – ZłotoryjaData otrzymania pouczenia prawnego z Magdeburga.Miasta polskie w Tysiącleciu, Wrocław–Warszawa–Kraków 1967, t. II, s. 608; Dzieje Złotoryi, pod redakcją R. Gładkiewicza, Złotoryja-Wrocław 1997, s. 33–34. przed 1214 – WrocławWrocław otrzymywał przywileje lokacyjne dwu lub trzykrotnie, przy czym daty tych lokacji nie są pewne i są dyskutowane przez historyków: po raz pierwszy przez Henryka Brodatego w roku 1226 (lub 1214, bowiem w dokumencie księcia z tego roku wymieniany jest sołtys wrocławski Godinus, co wskazuje, że była to gmina już miejska); prawdopodobnie pomiędzy majem 1241 a marcem 1242 Bolesław II Rogatka rozszerzył znacznie obszar lokowanego miasta; w 1261 książęta Henryk III Biały i Władysław wrocławski nadali miastu prawo magdeburskie.Encyklopedia Wrocławia, Wrocław 2000, , s. 462, Jan Drabina, Miasta śląskie w średniowieczu, Wydawnictwo „Śląsk”, Katowice 1987, , s. 183–186 oraz Archiwum Państwowe we Wrocławiu. przed 1217 – Lwówek ŚląskiM. Zlat, Lwówek Śląski, Wrocław-Warszawa-Kraków 1961, s. 12., OpolePierwsza wzmianka o prawach hospites lokowanych w mieście pochodzi z 1217 r.J. Drabina, Historia miast śląskich w średniowieczu, Kraków 2000, s. 56., RacibórzPierwsza wzmianka o prawach hospites lokowanych mieście pochodzi z 1217 r.J. Drabina, Historia miast śląskich w średniowieczu, Kraków 2000, s. 69. 1217 – Leśnica 1221 – SobótkaA. Krzywańska, Sobótka i okolice, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1972, s. 41. 1223 – CieszynMiasto lokowano przed 1223 rokiem; w dokumencie dla klasztoru norbertanek z Rybnika wymieniono przedmieście Cieszyna, z czego wnioskuje się, że miasto już w tym czasie istniało.Część badaczy datuje lokację miasta na okres przed 1263 r. zob. J. Drabina, Historia miast śląskich w średniowieczu, Kraków 2000, s. 188. W starszej literaturze kładziono lokację Cieszyna na lata 1217–1236; F. Popiołek, Dzieje Cieszyna, Cieszyn 1916 – cyt. za: I. Panic, Studia z dziejów Skoczowa w średniowieczu, Cieszyn 1997, s. 31.I. Panic, Studia z dziejów Skoczowa w średniowieczu, Cieszyn 1997, s. 31–32., NysaPierwsza wzmianka o mieście pochodzi z 1223.J. Kębłowski, Nysa, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1972, s. 9., Środa ŚląskaW 1235 r. otrzymano z Halle wykładnię prawa magdeburskiego, w której zwracano się do mieszkańców jako do mieszczan w Nowym Targu.Środa Śląska dzieje miasta wina i skarbów, pod redakcją R. Żerelika, Wrocław 2006, s. 51., UjazdMiasta polskie w Tysiącleciu, Wrocław–Warszawa–Kraków 1967, t. II, s. 185. 1225 – Biała przed 1226 – Krosno OdrzańskieOgraniczone prawo miejskie. Pełne prawo magdeburskie dopiero w 1317.Miasta polskie w Tysiącleciu, Wrocław–Warszawa–Kraków 1967, t. II, s. 639. przed 1228 – Świebodzice przed 1231 – Śródka 1231 – StrzelnoData bardzo prawdopodobna, dokument lokacyjny nie zachował się.Miasta polskie w Tysiącleciu, Wrocław–Warszawa–Kraków 1965, t. I, s. 343. przed 1232 GłuchołazyNa prawie flamandzkim.Miasta polskie w Tysiącleciu, Wrocław–Warszawa–Kraków 1967, t. II, s. 164. 1233 – NowogrodziecPrawo miejskie lwóweckie.Miasta polskie w Tysiącleciu, Wrocław–Warszawa–Kraków 1967, t. II, s. 577. 1234 – OławaPierwsza wzmianka o mieście pochodzi z 1234 r.J. Drabina, Historia miast śląskich w średniowieczu, Kraków 2000, s. 210. ok. 1235 - Toszek 1237 – PłockMiasta polskie w Tysiącleciu, Wrocław–Warszawa–Kraków 1967, t. II, s. 498. 1237/1238 – InowrocławKsiążę Kazimierz, syn Konrada mazowieckiego, otrzymał Kujawy jako wydzieloną przez ojca dzielnicę, obierając Inowrocław na jej stolicę. Między 1237 a 1238 r. lokował tam miasto na prawie magdeburskim.Dzieje Inowrocławia, pod redakcją Mariana Biskupa, PWN, Poznań 1978, t. I, s. 139. 1239 – , IłżaMiasta polskie w Tysiącleciu, Wrocław–Warszawa–Kraków 1965, t. I, s. 507. 1241–1244 KoziniecMiasto stało się ponownie wsią w latach 1282–1288 przegrywając konkurencję z lepiej położonymi Ząbkowicami Śląskimi.J. Organiściak, T. Dudziak, M. Dziedzic, Ząbkowickie opowieści, t. 3, Okolice Ząbkowic Śląskich. Monografia krajoznawcza, Ząbkowice Śląskie 1997, s. 131. 1242 – StrzegomPierwsza wzmianka o mieście pochodzi z dokumentu księżnej Anny, wdowy po Henryku Pobożnym z 1242 r.Strzegom. Zarys historii miasta i regionu, pod red. K. Matwijowskiego, Wrocław-Strzegom 1998, s. 45. przed 1243 Sandomierz 1243 – GnieznoLokacja przed tą datą.Miasta polskie w Tysiącleciu, Wrocław–Warszawa–Kraków 1967, t. II, s. 222. 1244 – SulęcinW dokumencie z 1244 określany jako civitas.Miasta polskie w Tysiącleciu, Wrocław–Warszawa–Kraków 1967, t. II, s. 659., Kłobuck (?)Data wątpliwa; bardziej prawdopodobne, że miasto otrzymało prawa miejskie dopiero w 1339 lub 1344.Miasta polskie w Tysiącleciu, Wrocław–Warszawa–Kraków 1965, t. I, s. 443. 1245 – MiliczPierwsza wzmianka o mieście pochodzi z 1253 r.Katalog zabytków sztuki w Polsce. Seria nowa, t. IV, Województwo wrocławskie, z. 3, Milicz, Żmigród, Twardogóra i okolice, Warszawa 1997, s. 45., Człopa. przed 1248 – MiędzyrzeczMiasto lokowano pomiędzy 1230 r. a 1248 r.S. Cyraniak, Międzyrzecz na przestrzeni dziejów, Międzyrzecz 2003 1249 – LubiążLubiąż utracił prawa miejskie w 1844 r.K. Kalinowski, Lubiąż, Wrocław-warszawa-Kraków 1970, s. 12., NamysłówPierwsza wzmianka o mieście pochodzi z 1249 r.J. Drabina, Historia miast śląskich w średniowieczu, Kraków 2000, s. 263. 1250 – BrzegJ. Drabina, Historia miast śląskich w średniowieczu, Kraków 2000, s. 142; A. Jureczko, Henryk III Biały, książę wrocławski (1247–1266), Kraków 2007, s. 136., Brześć KujawskiPrawa miejskie otrzymał zapewne przed tą datą.Miasta polskie w Tysiącleciu, Wrocław–Warszawa–Kraków 1965, t. I, s. 313., GrodkówMiasto lokował przed 1250 r. Mroczek z Pogorzeli. Ponowna lokacja książęca nastąpiła w 1268.T. Jurek, Rodowód Pogorzelów, Kraków 2005, s. 42; Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. VII, Województwo opolskie, z. 3 Powiat grodkowski, Warszawa 1964, s. 13., Lewin BrzeskiPrawa miejskie nadane między 1240 a 1250 przez Bogusza z Pogorzeli. Rozwój miasta datowany dopiero od kolejnej lokacji w 1333.Miasta polskie w Tysiącleciu, Wrocław–Warszawa–Kraków 1967, t. II, s. 172., TrzebnicaDokument lokacyjny wystawił 1 lutego 1250 r. książę wrocławski Henryk III Biały.A. Jureczko, Henryk III Biały, książę wrocławski (1247–1266), Kraków 2007, s. 136., 1251 – BolesławiecPierwsza wzmianka o mieście pochodzi z 1251 r.Bolesławiec. Zarys monografii miasta, pod redakcją T. Bugaja i K. Matwijowskiego, Wrocław-Bolesławiec 2001, s. 30., ChełmżaLokację miasta kładzie się na okres przed 1251 rokiem.A. Wędzki, Początki reformy miejskiej w środkowej Europie do połowy XIII wieku: Słowiańszczyzna Zachodnia, Warszawa – Poznań 1974, s. 155., KostrzynZbyszko Górczak, Najstarsze lokacje miejskie w Wielkopolsce (do 1314 r.), Poznań 2002 1252 – CerekwicaZezwolenie na lokację wydał 12 marca 1250 r. książę wrocławski Henryk III Biały. Miasto szybko upadło., RadziejówMiasto lokowane przez księcia kujawskiego i łęczyckiego Kazimierza.Miasta polskie w Tysiącleciu, Wrocław–Warszawa–Kraków 1965, t. II, s. 340., WiązówZezwolenie na lokację wydał w 1250 r. książę wrocławski Henryk III Biały. Dokument lokacyjny wzorowany na Nysie wystawił w 1252 r. biskup wrocławski Tomasz II., ZawoniaZezwolenie na lokację wydał książę Henryk III Biały. Miasto wkrótce upadło.Zob. A. Jureczko, Henryk III Biały, książę wrocławski (1247–1266), Kraków 2007, s. 136.. 1253 – BochniaNadanie prawa miejskiego magdeburskiego przez księcia krakowskiego Bolesława Wstydliwego.Miasta polskie w Tysiącleciu, Wrocław–Warszawa–Kraków 1965, t. I, s. 632., GłogówGłogów. Zarys monografii miasta, Wrocław-Głogów 1994, s. 97., KluczborkZezwolenie na lokację wydał 26 lutego 1253 r. książę wrocławski Henryk III biały., OleśnicaOleśnica. Monografia miasta i okolic, pod redakcją S. Michalkiewicza, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1981, s. 39., PoznańNadanie prawa miejskiego magdeburskiego przez księcia wielkopolskiego Przemysła I.Miasta polskie w Tysiącleciu, Wrocław–Warszawa–Kraków 1967, t. II, s. 195., ŚremWydanie przywileju lokacyjnego przez książąt wielkopolskich: Przemysła I i Bolesława Pobożnego. W 1393 miasto otrzymało prawo magdeburskie i zostało przeniesione na obecną lokalizację na mocy przywileju Władysława II Jagiełły.Miasta polskie w Tysiącleciu, Wrocław–Warszawa–Kraków 1967, t. II, s. 308., PrzyłękW 1253 r. wzmiankowany jest wójt.Miasto stało się ponownie wsią najpóźniej w 1296 r. przegrywając konkurencję z lepiej położonymi Ząbkowicami Śląskimi.Słownik geografii turystycznej Sudetów, t. 21, Wzgórza Niemczańsko-Strzelińskie, Przedgórze Paczkowskie, cz. N-Ż, pod redakcją M. Staffy, Wrocław 2008, s. 213., ZiębicePierwsza wzmianka o mieście pochodzi z 1253 roku.M. Zlat, Ziębice, Wrocław-Warszawa-Kraków 1967, s. 7., ŻmigródZezwolenie na lokację na wzór Złotoryi i Lwówka Śląskiego wystawił 15 maja 1253 roku książę wrocławski Henryk III Biały. 1254 – BytomJ. Drabina, Historia miast śląskich w średniowieczu, Kraków 2000, s. 173., PaczkówDokument fundacyjny wystawił biskup wrocławski Tomasz I.B. Steinborn, Otmuchów, Paczków, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1982, s. 122. przed 1255 LegnicaPomiędzy 1253 a 1255 r. Pierwszy raz wymieniona jako miasto w 1264 r.Legnica. Zarys monografii miasta, pod red. S. Dąbrowskiego, Wrocław-Legnica 1998, s. 21. 1255 – KłeckoLokacja książęca, istnieje jednak podejrzenie, że jest to falsyfikat.Oskar Lange, Lokacja miast Wielkopolski właściwej na prawie niemieckim w wiekach średnich (z mapą) („Pamiętnik Historyczno-Prawny”, t. 1, z. 5), Lwów 1925, s. 18., SieradzData pierwszej wzmianki o mieszczanach sieradzkich.Miasta polskie w Tysiącleciu, Wrocław–Warszawa–Kraków 1967, t. II, s. 74., WartaPrzywilej lokacyjny księcia kujawskiego i łęczyckiego Kazimierza.Miasta polskie w Tysiącleciu, Wrocław–Warszawa–Kraków 1967, t. II, s. 87.,