Walerian Tewzadze, gruź. ვალერიან თევზაძე (ur. w Gruzji, zm. 13 grudnia 1985 w Dzierżoniowie) – Gruzin, podpułkownik dyplomowany piechoty Wojska Polskiego, kawaler Orderu Virtuti Militari.
Życiorys Podczas I wojny światowej był kapitanem 8 pułku Strzelców Kaukaskich. Aktywnie uczestniczył w walce o niepodległość Gruzji. W latach 1918–1921 współtworzył zręby armii Demokratycznej Republiki Gruzji. Przez pewien czas był też zastępcą szefa gruzińskiego wywiadu. Po inwazji bolszewików na Gruzję ewakuowany. W latach 20., przez Turcję i Niemcy, trafił do Polski.
Został przyjęty do Wojska Polskiego, jako oficer kontraktowy. W latach 1923–1925 studiował w Wyższej Szkole Wojennej w Warszawie. Po ukończeniu studiów uzyskał tytuł naukowy oficera Sztabu Generalnego (od 1929 – oficera dyplomowanego). W 1928 rozpoczął służbę w Wojskowym Instytucie Geograficznym. W 1933 opublikował pracę pt. Kaukaz. Szkic Geograficzno-Opisowy.
Po agresji III Rzeszy na Polskę we wrześniu 1939 walczył w obronie Warszawy, jako dowódca północnego odcinka. Odznaczony Orderem Wojennym Virtuti Militari V klasy. Po kapitulacji w niewoli niemieckiej, z której później został zwolniony. mały|lewo|Dom Waleriana Tewzadzego w Dzierżoniowie Po zwolnieniu z niewoli zmienił nazwisko na Walery Krzyżanowski, wstąpił do Armii Krajowej i przyjął pseudonim „Tomasz”. W latach 1943–1944 był szefem Referatu Operacyjnego Sztabu Inspektoratu AK Częstochowa. W 1944, w czasie akcji „Burza”, był szefem sztabu 7 Dywizji Piechoty AK.
Po wojnie, pod nazwiskiem Walery Krzyżanowski, zamieszkał w Dzierżoniowie na Dolnym Śląsku. Na jego grobie, znajdującym się na dzierżoniowskim cmentarzu parafialnym, wykuty jest napis: „Jako Gruzin chciałbym być pochowany w Gruzji, ale jestem szczęśliwy, że będę pochowany w ziemi szlachetnego i dzielnego Narodu Polskiego”. Walerian Tewzadze jest jednym z bohaterów filmu dokumentalnego w reżyserii Jerzego Lubacha pt. „W rogatywce i tygrysiej skórze”. mały|Tablica pamiątkowa na ścianie domu Tewzadzego w Dzierżoniowie 18 marca 2009 roku przed siedzibą Spółdzielni Mieszkaniowej w Dzierżoniowie, w obecności ambasadora Gruzji Konstantina Kawtaradzego, odsłonięty został obelisk poświęcony pułkownikowi TewzadzeMarian Porwit, Obrona Warszawy 1939 r., Czytelnik, Warszawa 1979.Wojciech Borzobohaty, Jodła, PAX, Warszawa 1984.Jarosław Kresa, Dobry człowiek, a jak krzemień twardy w miesięczniku „Twoja Spółdzielnia”, Dzierżoniów, kwiecień 2008. Rok wcześniej na jego dawnym domu odsłonięto tablicę pamiątkową.
22 września 2019 na grobie Waleriana Tewzadze kwiaty złożył premier Mateusz Morawiecki.
Zobacz też Gruzińscy oficerowie kontraktowi Akcja Burza w Okręgu Radom-Kielce AK
Ordery i odznaczenia Krzyż Srebrny Orderu Wojennego Virtuti Militari Srebrny Wawrzyn Akademicki (7 listopada 1936) „za pracę pisarską i wydawniczą poza granicami kraju związaną z dziełami Pierwszego Marszałka Polski Józefa Piłsudskiego”.
Przypisy
Bibliografia Marian Porwit, Obrona Warszawy 1939 r., Czytelnik, Warszawa 1979. Wojciech Borzobohaty, Jodła, PAX, Warszawa 1984. Jarosław Kresa, Dobry człowiek, a jak krzemień twardy w miesięczniku „Twoja Spółdzielnia”, Dzierżoniów, kwiecień 2008. Pro Georgia 2008, Edited by David Kolbaia.
Kategoria:Gruzińscy oficerowie kontraktowi WP Kategoria:Ludzie związani z Dzierżoniowem Kategoria:Obrońcy Warszawy (1939) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari (władze RP na uchodźstwie) Kategoria:Odznaczeni Srebrnym Wawrzynem Akademickim Kategoria:Oficerowie 7 Dywizji Piechoty Armii Krajowej Kategoria:Oficerowie Centrum Wyszkolenia Piechoty (II RP) Kategoria:Oficerowie kontraktowi Wojska Polskiego w kampanii wrześniowej Kategoria:Polacy pochodzenia gruzińskiego Kategoria:Uczestnicy akcji „Burza” Kategoria:Żołnierze Okręgu Radom-Kielce AK Kategoria:Urodzeni w 1894 Kategoria:Zmarli w 1985