Izabela I Katolicka, Izabela I Kastylijska (ur. 22 kwietnia 1451 w Madrigal de las Altas Torres, zm. 26 listopada 1504 w Medina del Campo) – królowa Kastylii i Leónu w latach 1474–1504, a także królowa Aragonii w latach 1479–1504 jako żona Ferdynanda II Aragońskiego (z którym ponadto współrządziła w Kastylii i Leónie). Pierworodna córka króla Kastylii Jana II Kastylijskiego i Izabeli Aviz, wnuczki króla Portugalii Jana I Wielkiego. Jej małżeństwo i wspólne rządy z Ferdynandem Katolickim dały początek unii, w której efekcie powstało nowożytne Królestwo Hiszpanii. W historiografii określana również jako Izabela Katolicka, została służebnicą Bożą Kościoła katolickiego.
Do najważniejszych wydarzeń związanych z życiem i panowaniem Izabeli Kastylijskiej należą: małżeństwo z Ferdynandem Aragońskim (1469) i unia personalna Kastylii z Aragonią (1479), ustanowienie w Kastylii inkwizycji (1478–1480), zdobycie Grenady i tym samym zakończenie wielowiekowej rekonkwisty (1492), oraz wsparcie wypraw Krzysztofa Kolumba przez Atlantyk (1492–1504), które doprowadziły do odkrycia Nowego Świata i uczyniły wkrótce Hiszpanię jednym z największych imperiów kolonialnych w historii.
Życiorys Dzieciństwo i młodość Izabela urodziła się w 1451 roku jako pierwsze dziecko Jana II Kastylijskiego i jego drugiej żony Izabeli Portugalskiej. Jej ojciec doczekał się ze swego pierwszego małżeństwa czwórki dzieci, ale w chwili narodzin Izabeli żył tylko jeden jej przyrodni brat, starszy o 27 lat książę Asturii Henryk, który był następcą tronu. Dwa lata po narodzinach Izabeli urodził się jej młodszy brat Alfons, który wyprzedził ją w kolejce do tronu. Wkrótce potem, w czerwcu 1454 roku zmarł król Jan i nowym władcą Kastylii został jej przyrodni brat jako Henryk IV. Nowy król, wbrew woli zmarłego ojca, odsunął wówczas z dworu swą (młodszą od niego samego) macochę i jej dzieci. Izabela i jej rodzina zamieszkali w skromnych warunkach w Arévalo. Matka Izabeli początkowo sama dbała o wykształcenie córki, a przede wszystkim starała się wpoić jej głęboką religijność. Z czasem jednak pogorszył się jej stan psychiczny: wpadła w głęboką depresję i wkrótce przestała rozpoznawać ludzi ze swego otoczenia. Zaburzenia psychiczne odziedziczyć miała później jedna z córek Izabeli Kastylijskiej, Joanna. W 1461 roku Izabela i jej brat opuścili Arévalo, zrywając z matką wszelkie kontakty. Przyszła królowa Kastylii miała zobaczyć swą matkę dopiero wiele lat później, gdy w 1496 roku przybyła do jej łoża śmierci.
Dorastająca Izabela była świadkiem gwałtownych, wewnętrznych walk w Kastylii, gdzie za słabych rządów jej ojca i przyrodniego brata anarchia feudalna osiągnęła znaczne rozmiary. Problemy społeczne w Kastylii zbiegły się silnie ze sprawą następstwa tronu, gdyż starszy brat Izabeli przez długi czas nie mógł doczekać się potomstwa. thumb|left|Prawdopodobnie najbardziej realistyczny, XV-wieczny portret Izabeli
Walka o tron kastylijski Tło sporów o następstwo thumb|Portret ślubny Izabeli i Ferdynanda Pierwsze małżeństwo Henryka Bezsilnego (z Blanką z Nawarry) pozostało bezdzietne. Po jego unieważnieniu Henryk ożenił się powtórnie, tym razem z księżniczką portugalską Joanną. Dopiero po siedmiu latach małżeństwa królowa niespodziewanie zaszła w ciążę i urodziła córkę. Powszechne już wówczas plotki o niemocy seksualnej króla i romansie Joanny z Beltranem de la Cueva spowodowały, że większość szlachty nie uznała praw nowo narodzonej księżniczki, którą zwano Joanna la Beltraneja. Mimo tego Henryk IV nadał domniemanej córce tytuł księżnej Asturii i uważał ją za swą następczynię. W kraju doszło do rewolty przeciw coraz bardziej niepopularnemu Henrykowi. Możnowładcy zmusili króla do ustępstw i uznania jego młodszego brata Alfonsa za następcę tronu, któremu nadano tytuł księcia Asturii. Wkrótce jednak Henryk zmienił zdanie i znów uznał Joannę za swą jedyną dziedziczkę. Możnowładcy przeciwni królowi podnieśli otwarty bunt i w 1465 ogłosili detronizację Henryka, a na nowego monarchę obrano 12-letniego wówczas Alfonsa (tzw. farsa z Ávila). Henryk rozpoczął walkę z opozycją i chociaż pokonał swych rywali w bitwie pod Olmedo (1467), to nie potrafił wyzyskać swego zwycięstwa ostatecznie. Na jego korzyść zadziałał przypadek: Alfons niespodziewanie zachorował i zmarł (1468). Zmusiło to magnaterię do zmiany planów i związania się z Izabelą.
Izabela w walce o następstwo, ślub z Ferdynandem Aragońskim Jednak Izabela nie spełniła oczekiwań możnych. Mając w wielkim poważaniu boskie prawa do tronu nie chciała wystąpić przeciw swemu przyrodniemu bratu, który w jej oczach był jedynym legalnym władcą Kastylii. Mając więc na uwadze zarówno interes swój jak i królestwa doprowadziła do podpisania paktu z Toros de Guisando (1468), w którym Henryk uznawał Izabelę za jedyną spadkobierczynię korony, Izabela zaś ze swej strony uznawała jego królewską władzę. Jednocześnie Henryk zgodził się nie narzucać Izabeli małżonka wbrew jej woli, ona ze swojej strony natomiast zgadzała się zawrzeć przyszłe małżeństwo w porozumieniu z nim. Pakt ten uspokoił nastroje w kraju, choć jak się okazało nie rozwiązał ostatecznie sprawy następstwa. Król Henryk proponował siostrze kolejnych kandydatów na męża, dzięki którym mógłby zmusić ją do wyjazdu z Kastylii, jednak ona odrzucała wszelkie propozycje. Izabela w sprawie zamążpójścia od jakiegoś czasu prowadziła tajne rokowania z dworem aragońskim. Ostatecznie 19 października 1469 roku poślubiła w Valladolid Ferdynanda, aragońskiego następcę tronu. Ślub odbył się bez wiedzy i zgody Henryka, a także wymaganej dyspensy papieskiej (małżonkowie byli krewnymi 2 stopnia). Król zareagował unieważnieniem paktu z Toros de Guisando i ponownym wyznaczeniem Joanny la Beltraneja na swą następczynię (1470). Mimo tego bezsilny Henryk nie był w stanie usunąć Izabeli z Kastylii i aż do śmierci króla w 1474 sprawa sukcesji pozostawała nierozstrzygnięta. thumb|left|Średniowieczna podobizna Izabeli
Joanna la Beltraneja i wojna o sukcesję Gdy tuż przed północą 11 grudnia 1474 roku Henryk IV zmarł, jego córka miała niespełna 13 lat. Popierające jej prawa do tronu stronnictwo nie było zbyt popularne w Kastylii, ale uzyskało silne wsparcie poprzez obietnicę oddania ręki Joanny Alfonsowi V, jej wujowi i jednocześnie królowi Portugalii. Dlatego na wieść o śmierci przyrodniego brata Izabela natychmiast dokonała w Segowii proklamacji na królową Kastylii, gdzie wkrótce przybył do niej przebywający dotychczas w Aragonii Ferdynand. Zwolennicy Joanny również nie próżnowali. Do miast Kastylii rozesłano w imieniu młodej księżniczki list wzywający do wypełnienia woli zmarłego króla, który życzył sobie, by jego jedyna córka zasiadła na tronie. Joanna la Beltraneja zdobyła poparcie głównie wśród miast Galicji, a także wśród części awanturniczo nastawionej szlachty i arystokracji. Z duchownych poparli ją nieliczni, ale wśród nich był dotychczasowy zwolennik Izabeli, arcybiskup Toledo don Alfonso Carillo de Acuña. Przeszedł on na stronę Joanny, gdy zorientował się, że Izabela nie pozwoli sobą kierować. Niemniej większość duchowieństwa, znaczna część szlachty i przede wszystkim wsie oraz miasta centralnej i południowej Kastylii poparły Izabelę i Ferdynanda. Mieszkańcy Kastylii mieli nadzieję na stabilizację rządów pod panowaniem politycznie dojrzałego małżeństwa. Dwór Joanny osiadł w Toro, nieopodal portugalskiej granicy. 30 maja 1475 roku Alfons ożenił się ze swoją siostrzenicą oficjalnie podtrzymując jej i swoje pretensje do tronu kastylijskiego. Wybuchła wojna z Portugalią, która ponadto zdobyła wsparcie króla Francji Ludwika XI. Kastylijczyków wspierały wojska aragońskie wysłane przez ojca Ferdynanda, Jana II. Siły obu stron były wyrównane, co mogło przedłużyć działania wojenne. Zdecydowane kroki Izabeli, która uzyskała dla swej sprawy sporą pożyczkę od Kościoła, przyczyniły się jednak do stopniowego przechylenia się szali na jej stronę. Do głównego starcia wojny doszło 1 marca 1476 roku pod Toro, gdzie spotkały się armie portugalsko-kastylijskie pod wodzą Alfonsa V i kastylijsko-aragońskie pod wodzą Ferdynanda. I choć obie strony poniosły spore straty i ogłosiły zwycięstwo w bitwie, to Portugalczykom starcie to uniemożliwiło podjęcie skutecznej ofensywy w głąb Kastylii. Wojna o miraż kastylijskiej korony nie była zresztą popularna w Portugalii, a sojusz z Francją nie przyniósł wymiernego militarnego wsparcia. Stąd nawet klęska floty kastylijskiej w Zatoce Gwinejskiej w 1478 nie zmieniła wyniku sukcesji. Traktat pokojowy podpisano 4 września 1479 roku w Alcáçovas. Król Portugalii uznał w nim Izabelę za prawowitą władczynię Kastylii oraz uszanował prawo Kastylii do Wysp Kanaryjskich. Joanna, której małżeństwo z wujem zostało unieważnione przez papieża jeszcze w 1478 roku, została zmuszona do zrzeczenia się pretensji do korony. Formalnie otrzymała ofertę przyszłego ślubu z nowo narodzonym synem Izabeli, Janem – jeśli ten by się na to zgodził. Joanna nie mając jednak złudzeń postanowiła wstąpić do klasztoru, co przyjęte zostało z pełną aprobatą Izabeli, która osobiście uczestniczyła w ceremonii ślubów klasztornych swej niedawnej rywalki. W traktacie pokojowym Izabela musiała jednak uznać supremację portugalską na Atlantyku i wyłączne prawo Portugalii do eksploracji i kolonizacji zachodnich wybrzeży Afryki. Był to kompromis konieczny, by uzyskać czas na ugruntowanie władzy Izabeli i Ferdynanda w ich dziedzicznych królestwach. W tym bowiem właśnie czasie, po śmierci ojca Ferdynanda, Jana II (zmarł 20 stycznia 1479) Izabela została (wraz z małżonkiem) władczynią Aragonii i podległych jej posiadłości śródziemnomorskich. thumb|left|Figura Izabeli w Kaplicy Królewskiej w Grenadzie
Reformy i umocnienie władzy królewskiej Ukrócenie feudalnej anarchii U progu swego panowania Izabela stanęła przeciw rozlicznym problemom wewnętrznym. Anarchia feudalna, która za panowania jej poprzedników przeobraziła się w permanentną wojnę domową musiała zostać ukrócona. Najgroźniej sytuacja przedstawiała się w Galicji i Andaluzji, gdzie wielkie rody walczące ze sobą paraliżowały zarząd nad prowincjami. Izabela przybyła osobiście na czele wojsk i wkroczyła do objętej walkami Sewilli. Splendor jej dworu i obawa przed karą onieśmieliła większość oponentów. Najwięksi magnaci ukorzyli się przed królową, która potraktowała ich stanowczo, choć łaskawie. Izabela odzyskała dla Korony część zagarniętych królewszczyzn pozostawiając jednocześnie swym oponentom większość ich majątków. Podobnie działała wobec większości dotychczasowej opozycji, włącznie z arcybiskupem Toledo, który pod Toro walczył po stronie Portugalczyków. Walki w Galicji trwały dłużej, wiele twierdz trzeba było zdobywać i zburzyć, władza królewska została jednak ugruntowana, a w La Coruña ustanowiono sąd królewski (Audiencia). Uwieńczeniem pierwszego etapu przebudowy państwa były obrady Kortezów w Madrigal (1476) i Toledo (1480). Na pierwszym z nich zreorganizowane zostały średniowieczne bractwa municypalne zwane hermandadami, które przeobrażono w centralną służbę administracyjno-poborową – Świętą Hermandadę. Wzmocniło to władzę królewską zarówno wobec miast, jak i szlachty, od której organizacja hermandady była niezależna. Kortezy toledańskie ustaliły natomiast skład Rady Królewskiej, stosunki między Koroną a Kościołem oraz powołały komisję rewizyjną, która miała zająć się odzyskaniem nielegalnie zagarniętych praw i królewszczyzn. Ten ostatni aspekt reform został dokonany tylko częściowo: Izabela zdołała odzyskać kilka miast dla Korony (Plasencję, Kadyks, Gibraltar), rozbiła jednak tylko jedną wielką seniorię feudalną. Nie udało się też odzyskać dla Korony dawnych danin, utraconych na rzecz feudałów. Jedną z nich, tzw. alcabalas Izabela poleciła odzyskać swym następcom w testamencie. Prestiż monarchów podniesiono względem arystokracji, zakazując tej ostatniej umieszczania koron w herbach oraz używania zwrotów i ceremonii zastrzeżonych dla dworu monarszego. thumb|left|Pośmiertny portret Izabeli