Wojna francusko-pruska – wojna między mocarstwami II Cesarstwem Francuskim a Królestwem Prus, wspieranym przez inne kraje niemieckie, trwająca od 19 lipca 1870 do 10 maja 1871.
Prusy dążyły do zakończenia zjednoczenia Niemiec pod swoim przewodnictwem, co starała się uniemożliwić Francja. Francuski cesarz Napoleon III Bonaparte zamierzał wzmocnić osłabiony prestiż Cesarstwa Francuskiego, jednak w momencie wybuchu wojny Francja miała najgorsze możliwe warunki do jej prowadzenia. Była izolowana politycznie, a przede wszystkim nie była przygotowana do prowadzenia działań wojennych. Wojsko francuskie było źle dowodzone, gorzej uzbrojone oraz brakowało mu planów strategicznych. Naprzeciw oddziałom francuskim stanęła nowoczesna armia niemiecka, w dodatku świetnie wyszkolona i mobilnaGeorges Duby, Atlas historii świata, wydanie polskie 2010, s. 234..
Do wojny doprowadziła kumulacja kilku czynników: ambicje osobiste, zaborcza polityka, nadmiar pewności siebie i brak poczucia rzeczywistościJ.H.J. Andriessen, I wojna światowa w fotografiach, wyd. pol. 2011, s. 12.. Napoleon III został przekonany, że armia francuska była niezwyciężona, a pewne zwycięstwo podniesie wśród ludności jego upadający prestiżGeorge C. Kohn Encyklopedia wojen, wyd. 1998, s. 175–176.. Bezpośrednią przyczyną wybuchu wojny była próba osadzenia przez Ottona von Bismarcka na wolnym tronie Hiszpanii pruskiego księcia – Leopolda von Hohenzollern-Sigmaringen. Francja zamierzała nie dopuścić do uzyskania przez Prusy wpływów w Hiszpanii i w efekcie otoczenia Francji. Natomiast pośrednio wojna była wynikiem toczącej się rywalizacji Francji i Prus o dominację w Europie.
Wojnę zakończono podpisaniem 10 maja 1871 traktatu pokojowego we Frankfurcie. Skutkami wojny dla Francji były: wypłata państwu pruskiemu odszkodowania, ostateczne zniesienie monarchii (obalenie cesarstwa) we Francji i ustanowienie republiki oraz utrata bogatych, granicznych krain Alzacji i Lotaryngii, odebranych wcześniej Świętemu Cesarstwu Rzymskiemu. W Europie powstało nowe cesarstwo – Cesarstwo NiemieckieAlan Axelrod Małe wojny wielkiej historii, wyd. 2013, s. 201.. Przegranie wojny przez Francję, a w konsekwencji zamiar odzyskania Alzacji i Lotaryngii był jedną z przyczyn wybuchu I wojny światowej w 1914. Z kolei naczelne dowództwo pruskie uważało wówczas, że Francję ponownie uda się tak łatwo i szybko rozbić, jak w drugiej połowie XIX wiekuErik Durschmied, Schyłek wielkich dynastii, wyd. 2003, s. 162..
Przyczyny wojny thumb|upright|left|Napoleon III Bonaparte Początków rywalizacji Francji i Niemiec można doszukiwać się w podziale imperium Karola Wielkiego w 843. Jednak jej nowoczesne przejawy miały swe źródło w wojnach rewolucji francuskiej. Francuzi zapamiętali dwa niemieckie mocarstwa – Prusy i Austrię – jako najeźdźców z lat 1793 i zwycięzców wojen kończących epokę napoleońską, zaś w pamięci tych ostatnich Francuzi zapisali się jako okupanci z lat 1805–1813.
W okresie po upadku Napoleona Bonaparte konflikt niemiecko-francuski znalazł się w fazie uśpienia. Ujawnił się przed 1840, kiedy to ponowienie przez Francję pretensji do granicy na Renie wywołało burzę protestów w podzielonych wówczas Niemczech. Gdy w 1848 wybuchła w Niemczech rewolucja, tzw. Wiosny Ludów, Francję ponownie – jak w okresie Wielkiej Rewolucji – uznano za źródło wewnętrznych niepokojów. Gdy premierem Prus został Otto von Bismarck, konflikt zaostrzył się. Bismarck dążył do zjednoczenia Niemiec pod egidą swojego kraju (Prus, które wówczas były już najsilniejszym spośród wszystkich państw niemieckich). W 1864 w wojnie duńskiej Prusy wraz z Austrią zdobyły, kosztem Danii, Szlezwik-Holsztyn. W 1866 Bismarck zaatakował niedawnego sojusznika, który po przegranej bitwie pod Sadową musiał zrzec się roszczeń do Szlezwiku-Holsztynu i dodatkowo wypłacić Prusom kontrybucję, w wysokości 40 mln pruskich talarów. Istniejący Związek Niemiecki został zastąpiony Związkiem Północnoniemieckim. Jego kanclerzem został Otto von Bismarck.
Bezpośrednią iskrą, która uruchomiła wybuch konfliktu, stała się sprawa tzw. depeszy emskiej (z 13 lipca 1870). 19 lipca 1870 Napoleon III (ur. 1808, zm. 1873) wypowiedział wojnę Prusom.
Koncentracja Wojna ta miała ujawnić wyższość pruskiego systemu mobilizacyjnego opartego na powszechnym obowiązku służby wojskowej i na transporcie kolejowym. Francja posiadała natomiast armię zawodową, a reformy wzorowane na pruskich zostały rozłożone na lata. Skutkiem tego wojska niemieckie, zjednoczone pod pruskim dowództwem, liczyły szesnaście korpusów (dwanaście pruskich, dwa bawarskie, jeden wirtembersko-badeński i jeden saski), a francuskie teoretycznie (bo niektóre wciąż były w stadium organizacji) osiem korpusów, rozwiniętych z istniejących trzech na stopie pokojowej.
Prusy podzieliły swoje siły na trzy armie: thumb|Koncentracja wojsk wzdłuż granicy, 31 lipca 1870 I Armia pruska. Dowódca generał Karl Friedrich von Steinmetz. Miejsce koncentracji między Trewirem i Saarlouis II Armia pruska. Dowódca książę Fryderyk Karol. Miejsce koncentracji: Moguncja III Armia mieszana jednostki z Prus, Bawarii, Saksonii, Badenii i z Wirtembergii. Dowódca książę Fryderyk Pruski, następca tronu. Miejsce koncentracji między Landau in der Pfalz a Karlsruhe.
Łącznie Prusy skoncentrowały ponad 460 tys. piechoty, 56 tys. kawalerii i około 1,6 tys. dział.
Francja podzieliła swoje siły na dwie armie: Armia Alzacji. Dowódca marszałek Mac Mahon. Miejsce koncentracji między Belfort a Strasburgiem. Armia Lotaryngii. Dowódca marszałek Bazaine. Miejsce koncentracji między Bitche a Thionville.
Skoncentrowano około 200 tys. piechoty i 25 tys. kawalerii. Armia francuska miała oparcie w silnych twierdzach Metz, Sedan, Bitche i Belfort.
Jednocześnie, zgodnie z planem wojny, z Cherbourga wysłano eskadrę pięciu pancerników i jednego awizo pod dowództwem admirała Bouet-Willaumera, do blokowania Hamburga i portu wojennego Wilhelmshaven. Przewidywano (po uzyskaniu zgody Danii) przejście jednostek na Bałtyk i wysadzenie desantu morskiego na Pomorzu. Prusy mogły przeciwstawić tej eskadrze tylko jeden pancernik.
Początek wojny Armia Alzacji thumb|left|Francuscy kirasjerzy w Metz, 1870 thumb|Francuscy lansjerzy oraz kirasjerzy pilnują pojmanych bawarskich żołnierzy 28 lipca 1870 Napoleon III przybył do Metzu i objął dowództwo nad skoncentrowanymi armiami. W tym samym czasie Wilhelm I Hohenzollern przybył do Moguncji i objął dowództwo nad siłami pruskimi.
2 sierpnia 2. korpus francuski, pod dowództwem generała Frossarda, przekroczył granicę i przemieszczał się w kierunku Saarbrücken. Francuzi nie podjęli próby zdobycia miasta, zadowalając się jedynie jego ostrzelaniem z dział.
4 sierpnia siły pruskie wkroczyły do pierwszych miejscowości alzackich. Były to wsie Lauterburg i Niederbronn. Jednostkami rozpoznawczymi w czasie tej operacji dowodził kapitan graf Ferdinand von Zeppelin – późniejszy twórca sterowców.
5 sierpnia jednostki prusko-bawarskie (w sile około 40 tys. ludzi) zaatakowały jednostki francuskie (w sile około 10 tys. ludzi), skoncentrowane w okolicach Wissembourga. Był to początek bitwy pod Wörth (według terminologii niemieckiej czy też Froeschwiller według terminologii francuskiej). Bitwa zakończyła się wieczorem, 6 sierpnia klęską Francuzów. Nie pomogło poświęcenie brygady kirasjerów generała Michela wzmocnionej pułkiem lansjerów, która została prawie całkowicie zniszczona podczas szarży na umocnioną wieś Morsbronn i pułku żuawów broniących z bagnetem w ręku wsi Froeschwiller. Pułk ten stracił w czasie tej bitwy 1580 z 2190 żołnierzy oraz 40 oficerów z 65 stanowiących stan wyjściowy jednostki. Armia Alzacji marszałka Mac Mahona została zmuszona do odwrotu w kierunku obozu warownego w Châlons-sur-Marne.
Straty francuskie w tej bitwie wyniosły ok. 11 tys. zabitych i rannych oraz 9 tys. wziętych do niewoli. Prusy okupiły zwycięstwo stratą 10,6 tys. ludzi.
Armia Lotaryngii thumb|Francuskie działo podczas wojny, 1870
6 sierpnia 1870 I armia pruska przeprowadziła kontratak na korpus generała Frossarda.
W okolicach wsi Spicheren doszło do decydującego starcia. Po całodziennej bitwie Prusacy zepchnęli Francuzów. Zwycięstwo zostało okupione stratą 4300 żołnierzy. Przyczyną klęski Francuzów był zupełny brak współdziałania ze strony marszałka Bazaine’a, dowódcy pozostającego w pobliżu 3. korpusu.
W efekcie wojska pruskie otworzyły sobie drogę na zachód. Zdobyły twierdzę Phalsburg, przecięły linię kolejową Paryż – Metz i okrążyły Strasburg. 12 sierpnia Napoleon III przekazał dowództwo marszałkowi Bazaine’owi i opuścił Metz, udając się do obozu warownego Châlons-sur-Marne.
Nastąpiła reorganizacja sił francuskich. Powstała armia Châlons dowodzona przez marszałka Mac Mahona i armia Renu dowodzona przez marszałka Bazaine.
Prusacy kontynuowali natarcie po linii Metz – Verdun – Paryż. Doszło do kolejnych bitew. Sytuacji Francuzów nie poprawiła nierozstrzygnięta bitwa w rejonie Colombey – Borny (14 sierpnia)Carl Bleibtreu: Schlacht bei Colombey am 14. August 1870, Reprint 1906/2009 Verlag Rockstuhl, Bad Langensalza, .. Prusacy ponieśli straty 6100 zabitych i rannych, a Francuzi 3900 zabitych i rannych, ale w całokształcie sytuacji był to dalszy ciąg francuskiego odwrotu.
16 sierpnia doszło do bitwy pod Mars-la-Tour – Rezonville. Wojska francuskie miały przewagę liczebną 140 tysięcy ludzi, przeciwko 90 tys. wojsk pruskich. Francuzi utrzymali pozycje, ale w nocy wycofali się z braku amunicji. Straty wyniosły 15,8 tys. ludzi po stronie niemieckiej i 17 tys. ludzi po stronie francuskiej.
18 sierpnia doszło do najkrwawszej bitwy tej wojny – bitwy pod Gravelotte – Saint-Privat. Przegrana francuska zadecydowała o okrążeniu armii Renu w Metzu. 20 sierpnia, Metz został całkowicie okrążony. Straty niemieckie w tej bitwie wyniosły ponad 20 tys. ludzi, Francuzi stracili około 12 tys. żołnierzy.
Pomiędzy 31 sierpnia a 1 września 1870 rozegrała się bitwa pod Noiseville. Francuska armia, dowodzona przez François Achille Bazaine, wyruszyła z Metzu i spotkała się z 2. armią pruską, dowodzoną przez księcia Fryderyka Karola. Po początkowych sukcesach w ciągu dnia, Francuzi zostali zmuszeni do ponownego odwrotu do miasta Metz po tym jak Prusacy odpowiedzieli kontratakiem na siły francuskie, który nastąpił następnego dnia. Ogólne straty francuskie wyniosły 3379 zabitych żołnierzy oraz 145 oficerów, natomiast Prusacy stracili 2800 żołnierzy oraz 126 oficerów.
Przygotowania do obrony Paryża thumb|Obrońcy Paryża: żołnierze Gwardii Narodowej, Gwardii Narodowej Terytorialnej, strażacy i ochotnicy
W związku z sytuacją na froncie już 10 sierpnia rozpoczęto przygotowania do obrony Paryża.
Obronę oparto o linię fortów i murów obronnych miasta. Forty posiadały silną artylerię – w sumie około 2500 armat wszystkich kalibrów. Jednostki liniowe uzupełniano rezerwami. Z portów Brest, Rochefort i Tulon ściągnięto jednostki marynarzy przygotowywanych do desantu morskiego na Pomorzu i to oni obsadzili forty. Obronę międzypól powierzono gorączkowo organizowanym jednostkom Gwardii Narodowej, ściąganej z prowincji. Zmobilizowano też celników i służby leśne. Obronę murów powierzono utworzonej na tę okazję Gwardii Narodowej Terytorialnej (Garde Nationale Sédentaire).
18 sierpnia Napoleon III mianował generała Louisa Trochu gubernatorem Paryża. Mimo przygotowań do obrony, generał Cousin-Montauban hrabia Palikao zabrał z Paryża 20 tys. piechoty liniowej i wysłał ją na pomoc otoczonej armii Renu.
Upadek Cesarstwa 23 sierpnia armia Châlons, na czele z Napoleonem III i marszałkiem Mac Mahon, opuściła obóz w Châlons-sur-Marne i ruszyła na północ, w celu udzielenia pomocy okrążonej armii Renu. Nie doszło jednak do współdziałania i po bitwie pod Beaumont sama została okrążona pod Sedanem przez wojska pruskie, bawarskie, saskie i wirtemberskie.
thumb|Zamek w Sedanie – element fortyfikacji obronnych Francuzów w bitwie pod Sedanem