thumb|Flaga Ogasawara thumb|Ogasawara-mura thumb|Wyspy Ogasawara – zdjęcie satelitarne – należący do Japonii archipelag wulkanicznych wysp, leżących około 1000 km na południe od Tokio. Stanowi barierę oddzielającą Morze Filipińskie od Pacyfiku. Geograficznie stanowi część Mikronezji w Oceanii.
Ogasawara Shōto dzielą się m.in. na trzy mniejsze zgrupowania wysp: Mukojima Rettō, Chichijima Rettō i Hahajima Rettō, które noszą wspólną nazwę archipelagu Ogasawara-guntō. Pod względem administracyjnym do archipelagu zalicza się ponadto wyspy Kazan oraz pojedyncze wyspy Nishino-shima (na Morzu Filipińskim), Okino Tori-shima (na Morzu Filipińskim) oraz Minami Tori-shima (na Oceanie Spokojnym).
Administracyjnie wyspy są podprefekturą o nazwie Ogasawara-shichō (小笠原支庁), podlegającą metropolii tokijskiej.
W 2011 roku wyspy zostały wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Z uwagi na wielość gatunków endemicznych i ich szczególne przystosowanie do warunków na archipelagu, wyspy określane są jako „Galapagos Orientu”.
Nazwa W XVII. w. japońscy rozbitkowie nazwali wyspy Mujinshima (dosł. „Bezludne Wyspy”) i nazwa ta została użyta w dziele Sangoku Tsūran Zusetsu autorstwa japońskiego uczonego Hayashiego Shihei (1738–1793), które nabył francuski sinolog Jean-Pierre Abel-Rémusat (1788–1832). Rémusat niepoprawnie odczytał słowo mujin (無人, pol. „bezludny”) jako bonin. Tłumaczenie to znalazło się najpierw w jego artykule opublikowanym w czasopiśmie naukowym „Journal des Savans”, a następnie zostało użyte na mapie Azji z 1818 roku autorstwa brytyjskiego kartografa Aarona Arrowsmitha (1750–1823), co przyczyniło się do utrwalenia nazwy. Nazwa Bonin Islands pozostawała w użyciu przez prawie 200 lat.
W dziele Hayashiego Shihei znalazła się legenda o odkryciu wysp w 1593 roku przez japońskiego pana feudalnego. W 1727 roku rōnin Kunai Sadatō Ogasawara zwrócił się do Siogunatu Tokugawów o pozwolenie na wysłanie statku na wyspy i zajęcie ich w imieniu swojego przodka – Sadayoriego Ogasawary (zm. 1625), który miał odkryć archipelag. Ogasawara uzyskał zgodę i w 1734 roku wysłał statek, który zaginął na morzu. Ogasawara zwrócił się o pozwolenie wysłania kolejnego statku, lecz siogunat po odkryciu nieścisłości w historii Ogasawary i potwierdzeniu braku jego związków rodzinnych z Sadayorim Ogasawarą, wygnał rōnina na banicję. W 1862 roku siogunat posłużył się historią odkrycia Ogasawary, by uwiarygodnić roszczenia Japonii do archipelagu. W tym samym roku zaczął używać nazwy Ogasawara i pod taką nazwą wyspy naniesiono na mapy jako terytorium Japonii.
Geografia Położenie thumb|Ogasawara i wyspy przyległe Złożony z ok. 30 wysp i wysepek Ogasawara-shotō leży w północno-zachodniej części Oceanu Spokojnego, ok. 1000 km na południe od Tokio, w strategicznym miejscu u progu Azji Wschodniej. Archipelag rozciąga się na długości ok. 400 km.
Obejmuje trzy główne grupy wysp , które noszą wspólną nazwę Ogasawara-guntō oraz mniejsze wyspy – w kierunku z północy na południe są to: Mukojima Rettō (hist.: Parry Group) Muko-jima (聟島, dosł. „Wyspa Narzeczonego”, pow. 2,56 km²) Yome-jima (嫁島, dosł. „Wyspa Narzeczonej”) Nakōdo-jima (媒島, dosł. „Wyspa Swatki”, pow. 1,37 km²) Kita-no-shima (北之島, dosł. „Wyspa Północna”) Chichijima Rettō (hist.: Beechy Group) Chichi-jima (父島, dosł. „Wyspa Ojca”) (hist.: Peel Island) – największa pod względem powierzchni wyspa archipelagu (pow. 23,45 km²) Ani-jima (兄島, dosł. „Wyspa Starszego Brata”, pow. 7,88 km²) Otōto-jima (弟島, dosł. „Wyspa Młodszego Brata”, pow. 5,20 km²) Hahajima Rettō (hist.: Coffin Group; Baily Group) Haha-jima (母島, dosł. „Wyspa Matki”, pow. 19,88 km²) (hist.: Coffin Island; Hillsborough Island) – z najwyższym wzniesieniem w archipelagu (Chibusayama 462 m n.p.m.) Ane-jima (姉島, dosł. „Wyspa Starszej Siostry”, pow. 1,43 km²) Imōto-jima (妹島, dosł. „Wyspa Młodszej Siostry”, pow. 1,23 km²) Kazan Rettō (także Iō Retto; hist.: Volcano Islands) Kita Iō-jima (北硫黄島, Kita-Iō-tō, dosł. „Północna Wyspa Siarki”, pow. 5,56 km²) Iō-jima (硫黄島, Iō-tō, dosł. „Wyspa Siarki”, pow. 23,73 km²) (hist. Iwo Jima) Minami Iō-jima (南硫黄島, Minami-Iō-tō, dosł. „Południowa Wyspa Siarki”, pow. 3,54 km²) (hist.: San Augustio Island) trzy odizolowane wyspy: Nishi-no-shima (西之島, dosł. „Wyspa Zachodnia”, pow. 2,89 km²) Minami Tori-shima (南鳥島, dosł. „Południowa Wyspa Ptaków”, pow. 1,46 km²) (hist.: Marcus Island) – najdalej na wschód wysunięty punkt Japonii Okino Tori-shima (dosł. „Wyspa Ptaków Otwartego Morza”) (hist.: Parece Vela) – najdalej na południe wysunięty punkt Japonii
Pod względem administracyjnym wyspy należą do prefektury stołecznej Tokio – są podprefekturą o nazwie Ogasawara-shichō (小笠原支庁). Częścią podprefektury jest samodzielna jednostka wiejska Ogasawara-mura (小笠原村, Ogasawara-Wieś), o powierzchni 106,88 km², która w 2020 r. miała 2 932 mieszkańców. Jedynie dwie wyspy są zamieszkane – Chichi-jima i Haha-jima. Powierzchnia wysp Ogasawara (w ścisłym sensie, czyli 3 głównych grup wysp) wynosi 69,52 km², wysp Kazan (Kazan-rettō) 33,01 km², wyspy Nishino-shima 2,89 km² i wyspy Minami Tori-shima 1,46 km².
Geologia i ukształtowanie terenu Archipelag powstał ok. 50 milionów lat temu i wraz z płytą filipińską uległ przemieszczeniu na północ. Nadal „wędruje” na północny zachód, w tempie ok. 4 cm na rok.
Razem z Marianami oraz wyspami Izu jest częścią struktury geologicznej określanej mianem łuku wyspowego (ang. Izu-Ogasawara-Mariana Arc), który znajduje się ponad strefą subdukcji między płytą filipińską a „wsuwającą się” pod nią płytą pacyficzną, tworząc przy tym na wschód od wysp głęboki rów oceaniczny – Izu-Ogasawara.
Powstałe w wyniku wzmożonej aktywności wulkanicznej wyspy zbudowane są ze skał magmowych, przede wszystkim andezytu, którego lokalna odmiana zwana jest boninitem, od nazwy „bunin”, która jest zdeformowaną wersją słowa „munin” (pol. „bezludny”). Skała ta charakteryzuje się znaczną zawartością tlenku magnezu, obecnością piroksenów i brakiem plagioklazy. Wyspy są również miejscem występowania ofiolitów, wychodni skał magmowych utworzonych pod dnem oceanicznym i w różnym stopniu przeobrażonych.
W wyniku długotrwałej erozji typowe formy wulkaniczne takie jak kratery nie są już widoczne.
Większość wysp ma strome, trudno dostępne linie brzegowe, często w postaci klifów, których wysokość wynosi przeważnie od 50 do nawet 100 m, a więc niewiele plaż. Ponadto wiele wysp otoczonych jest rafą koralową, stanowiącą dodatkową barierę ochronną. Najwyższy punkt archipelagu (463 m n.p.m.), znajduje się na wyspie Haha-jima.
Klimat Na wyspach panuje klimat podzwrotnikowy. Występują tu dwie pory deszczowe, w okresie maj-czerwiec oraz październik-listopad, oraz jedna pora sucha w lipcu i sierpniu.
Średnia temperatura roczna wynosi 22,9 °C, najwyższa – 27,6 °C – występuje w sierpniu, a najniższa – 17,6 °C w lutym. W okresie 1966–1997 średnie roczne opady na Chichi-jima wynosiły 1268 mm, znacznie mniej niż wartości odnotowane na początku XX w. – 1609 mm (1907–1939). Archipelag nawiedza kilka tajfunów rocznie.
Flora i fauna Izolacja archipelagu spowodowała, że na wyspy dotarło niewiele gatunków z kontynentu azjatyckiego czy Japonii. Ogasawara-shotō charakteryzują się relatywnie ubogą bioróżnordonością. Występuje tu ok. 330 rodzimych gatunków roślin naczyniowych , dwa gatunki kręgowców lądowych, 15 ptaków, 800 owadów i 100 ślimaków. Na wyspach nie występowały naturalnie wielkie ssaki, żaby i ryby słodkowodne .
Z uwagi na izolację na wyspach wykształciło się wiele gatunków endemicznych. Około 40% wszystkich roślin, w tym 70% drzew, to endemity. Endemitami są jeden rodzaj, 4 gatunki i 5 podgatunków ptaków. 30% wszystkich gatunków owadów i ponad 90% gatunków ślimaków to gatunki endemiczne.
Z uwagi na wielość gatunków endemicznych i ich szczególne przystosowanie do warunków na archipelagu, wyspy określane są jako „Galapagos Orientu”.
Flora thumb|Pandanus boninensis – endemiczny gatunek Na wyspach można wyróżnić dwie zasadnicze zbiorowości leśne: Subtropikalny las deszczowy – dominują tu rośliny z rodzaju Elaeocarpus i Ardisia, które zajmują wilgotne nizinne obszary z glebami o znacznej miąższości. Lasy te stanowią zwarty kompleks z drzewami urastającymi do 20 m (gatunki tak jak: Elaeocarpus photiniaefolius, Ardisia sieboldii, Pisonia umbellata, Pouteria obovata, Melia azedarach, Hibiscus tiliaceus i Celtis boninensis). Niemniej jednak jeszcze przed II wojną światową, w wyniku gospodarczej działalności człowieka lasy tego typu zostały niemal całkowicie zniszczone ustępując miejsca rolnictwu. Po wojnie pola uprawne zostały opuszczone i zarosły drzewami iglastymi z gatunku Pinus luchuensis i wieczniezielonymi Schima mertensiana. W latach 80. XX w. wszystkie drzewa sosnowe umarły wskutek ataku nicieni. . Las zawsze zielony twardolistny – na wyżej położonych terenach, gdzie gleby mają mniejszą grubość, występują suche, zwarte lasy z drzewami z rodzaju Distylium i Raphiolepis. Osiągają one wysokość 4–8 m (gatunki takie jak: Distylium lepidotum, Rhaphiolepis umbellata, Schima mertensiana, Livistona chinensis, Syzygium buxifolium i Pandanus boninensis). Na obszarach bardziej zamglonych i zachmurzonych, z dobrze wykształconymi glebami, występują przede wszystkim rośliny z rodzaju Distylium i Schima oraz większość rzadkich, miejscowych gatunków, takich jak Pandanus boninensis, Syzygium buxifolium. Natomiast tam, gdzie podłoże jest zbliżone do skalistego, a zachmurzenie na ogół niewielkie, dominują drzewa z rodzajów Raphiolepsis i Liwistona oraz z rodzajów Ardisia i Ochrosia.
Fauna thumb|Boninka Apalopteron familiare Na wyspach występuje jeden rodzimy gatunek ssaków – nietoperz z rodzaju rudawek – rudawka bonińska (Pteropus pselaphon). Jest zaliczany do gatunków krytycznie zagrożonych. W wodach archipelagu zaobserwano 23 gatunki waleni; m.in. gatunki zagrożone takie jak płetwal czerniakowy, płetwal błękitny czy waleń japoński, i gatunki narażone takie jak płetwal zwyczajny.
Fauna wysp zdominowana jest przez ptaki – zaobserwowano tu 195 gatunków, z czego 14 wpisanych do czerwonej księgi gatunków zagrożonych. Na wyspach gniazdują 22 gatunki rodzimych ptaków lądowych, m.in. boninka Apalopteron familiare – endemiczny gatunek z rodziny szlarników czy endemiczny podgatunek gołębia czarnego gołąb purpurowy Columba janthina nitens. Gniazduje również 16 gatunków ptaków morskich, m.in. albatros ciemnolicy, albatros czarnonogi i nawałnik wędrowny.
Na wyspach występują dwa gatunki gadów – jaszczurki Cryptoblepharus nigropunctatus i Perochirus ateles.
Historia Pierwszym Europejczykiem, który dostrzegł archipelag był hiszpański żeglarz i odkrywca Bernardo de la Torre – Welsch (2004) dowiódł, że Torre odkrył wyspę Haha-jima 2 października 1543 roku, którą nazwał La Farfana (dosł. „sierota”). Nazwa ta znalazła się na mapie flamandzkiego kartografa Gerarda Merkatora (1512–1594) z 1695 roku, a następnie na mapach autorstwa innego kartografa flamandzkiego Abrahama Orteliusa (1527–1598).
Tradycyjnie jednak przyjmuje się, że archipelag odkrył w 1593 roku Sadayori Ogasawara (zm. 1625), wnuk Nagato Ogasawary, władcy zamku Matsumoto. Sadayori Ogasawara zajął wyspy w imieniu Siogunatu Tokugawów, lecz pozostały one niezamieszkane. Legenda o odkryciu wysp przez japońskiego pana feudalnego została przytoczona w dziele Sangoku Tsūran Zusetsu z 1786 roku autorstwa japońskiego uczonego Hayashiego Shihei (1738–1793).
W 1639 roku do wysp dotarli holenderscy żeglarze Abel Tasman (1603–1659) i Matthijs Quast (zm. 1641), wysłani przez gubernatora kolonii holenderskich na Dalekim Wschodzie Antonio van Diemena (1593–1645) na poszukiwanie mitycznego złota i srebra u wschodnich wybrzeży Japonii. Wyprawa skarbów nie znalazła, ale za to dotarła do archipelagu, który omyłkowo wzięła za wyspy naniesione już na ich mapy. Późniejsze badania wykazały, że był to Ogasawara-shotō.