mały|Burżuazja, rysunek satyryczny Émile’a Pougeta z czasopisma Le Père peinard, 1894 r. Burżuazja (z – „mieszczaństwo”) – klasa społeczna lub warstwa społeczna„Jednak jest rzeczą normalną, ważne zagadnienia w ogóle nie dadzą się zdefiniować z pełną ostrością, łatwo opisać tylko obiekty proste i banalne. Jeśli zaś dokonamy przeglądu historycznej problematyki „społeczeństwa”, to czy chcemy tego, czy nie, w centrum zainteresowania znów pojawią się badania nad takimi obiektami, jak robotnicy, warstwy średnie, chłopi, inteligencja, arystokracja, szlachta, mieszczanie, burżuazja, gentry, itd., itd. – a więc nad kategoriami wiążącymi się z unieważnioną już bez mała „strukturą klasowo-warstwową”. Janusz Żarnowski, Historia społeczna: metodologia-ewolucja-perspektywy. Warszawa 2011, s. 128. ludzi zamożnych w społeczeństwie nowoczesnym, na ogół z wyłączeniem ziemiaństwa i inteligencji. Burżuazja to następczyni miejskiego patrycjatu lub plutokracji. Obejmuje górną warstwę ludzi utrzymujących się z handlu, przemysłu, niektórych wolnych zawodów, a także z dywidend od kapitałów i nieruchomości.
Burżuazję identyfikowano zarówno z bogatym, jak i nowocześnie pojmowanym mieszczaństwem. Pojęcia burżuazja i mieszczaństwo stosuje się wymiennie, albo wręcz komplementarnie.
W tradycji socjalistycznej burżuazję utożsamiano z „klasą kapitalistów”, elitą społeczeństwa nowoczesnego.
We współczesnych naukach historycznych dochodzi się raczej do wniosku, że samemu pojęciu burżuazji bliżej do mitu, a cechy charakterystyczne tej klasy są nieostreJ. Osterhammel, Historia XIX wieku.Przeobrażenie
świata, Wydawnictwo Poznańskie, 2020, s. 1020.. Zalicza się do niej bankierów, przemysłowców, armatorów, magnatów kolejowych, profesorów, sędziów, wolne zawody (lekarzy, adwokatów), a od XX wieku też białe kołnierzyki, w szczególności kadrę menadżerską w przedsiębiorstwach.
Historia Zamożne mieszczaństwo w Europie Zachodniej (Francja, Anglia, Niderlandy, Północne Włochy) było główną siłą społeczną wspierającą obalenie przywilejów feudalnych, co doprowadziło do zrównania w prawach i podporządkowania polityki państwa (zwłaszcza podatkowej i zagranicznej) interesom burżuazji.
Wiek XIX był stuleciem mieszczan i mieszczańskości, przynajmniej w Europie. Jednak w skali świata, burżuazja była znaczącym elementem społeczeństwa w takich krajach jak Anglia, Holandia, Belgia, Szwajcaria, północna Francja, Katalonia, zachodnie Niemcy czy północno-wschodnie stany USA. Poza Europą Zachodnią i USA, dużą rolę w tworzeniu burżuazji odegrały mniejszości narodowe, takie jak Żydzi w Europie Środkowo-wschodniej, Ormianie, Parsowie w Indiach, Grecy w Lewancie, Chińczycy w Azji Południowo-Wschodniej.
We Francji podczas Wielkiej Rewolucji Francuskiej burżuazja obaliła władzę opartego na szlachcie dworu i utworzyła demokratyczną republikę. W Wielkiej Brytanii i Niemczech proces ten zachodził ewolucyjnie i burżuazja stopniowo wchłaniała dawną arystokrację, tworząc nową elitę. Ten proces przyspieszyło narastanie konfliktów między burżuazją a poprzednio pozbawionym znaczenia plebsem, z którego formowała się klasa robotnicza.
Burżuazja w Polsce Polska burżuazja doczekała się szeregu monografiiR. Kołodziejczyk, Burżuazja polska w XIX i XX wieku. Szkice historyczne, Warszawa 1979..
Polskie miasta powstały ze słowiańskich grodów, jednak ich współczesny charakter wyznaczyło osadnictwo niemieckie na prawie niemieckim w XIII-XIV wieku, zwłaszcza na Śląsku, w Małopolsce oraz na terenach podporządkowanych Zakonowi Krzyżackiemu. Miasta na prawie niemieckim były bytami wyodrębnionymi formalnoprawnie, jednak pojęcie stanu mieszczańskiego ukształtowało się dopiero w ostatnich latach istnienia Rzeczpospolitej Obojga NarodówH. Markiewicz, Historia Polski nowożytnej 1492–1795.. Rozkwit miast takich jak Gdańsk czy Toruń i mieszczaństwa we wczesnej nowożytności powiązany był właśnie z prawem miejskim (swoboda osobista, autonomia i obywatelstwo miejskie) oraz handlem zbożowym w dorzeczu Wisły. Kolonizacja miast na wschodzie Rzeczpospolitej odbywała się często przy pomocy Żydów. W związku z powyższym do początku XIX wieku większość miast była zasiedlona przez ludność inną niż polskaA. Sosnowska, Zrozumieć zacofanie..., s. 318.Tomasz Kizwalter: Do schyłku XVIII w. koszty produkcji rolnej były w Europie w zasadzie podobne. Pańszczyźniana robocizna wyrównywała w środkowej i wschodniej części kontynentu wyższą wydajność ziemi lub pracy w krajach takich jak Anglia czy Holandia. Ten stan rzeczy stabilizował stosunki agrarne w Polsce. Opłacalność eksportu produktów rolnych przeciwdziałała inwestycjom poza rolnictwem, zaś lokaty inwestycyjne w rolnictwie nie miały na celu podniesienia wydajności. Upowszechnienie się na zachodzie Europy „nowego rolnictwa” – najpierw w Holandii, później w Anglii – oznaczało poważne naruszenie istniejącego status quo. T. Kizwalter, Nowatorstwo i rutyny... s. 32..
Od połowy XIX wieku kapitalizm i powstawanie nowych fortun przemysłowców kreowały warstwę ludzi majętnych, często znacznie bogatszych nawet od bardzo zamożnych szlachciców ziemian. W Polsce burżuazja była jednak nieliczna, w większości pochodzenia obcego, niemieckiego, nieraz żydowskiego (Kronenberg, Rotwand, Wawelberg i Bloch)A. Friszke, Państwo czy rewolucja. Polscy komuniści a odbudowa państwa polskiego 1892-1920. (epub, s.26). Za:R. Kołodziejczyk, Burżuazja polska w XIX i XX wieku, Warszawa 1979. Por.: L. Skrzydło, Rody fabrykanckie, t. 1–2, Łódź 2000.„Burżuazja była też z pochodzenia w swej przeważającej części narodowościowo obca. Wielcy bankierzy warszawscy schyłku XVIII wieku byli to, z wyjątkiem Prota Potockiego, cudzoziemcy lub Żydzi, Żydami była większość przedsiębiorców, liwerantów i bankierów warszawskich epoki Księstwa i Królestwa, ten sam układ utrzymał się w okresie międzypowstaniowym i dopiero po powstaniu styczniowym wśród burżuazji “miejskiej” Królestwa wzrastać zaczynał procent Polaków, był on jednak nadal nieznaczny.” I.Ihnatowicz, Społeczeństwo polskie..., s. 365.. Na ziemiach polskich nowe elity gospodarcze koegzystowały ze starymi elitami polityczno-kulturowymi tworząc, to co Ivan Berend nazwał dual societyBEREND, IVAN T. “SOCIAL CHANGES: ‘Dual’ and ‘Incomplete’ Societies.” History Derailed: Central and Eastern Europe in the Long Nineteenth Century, 1st ed., University of California Press, 2003, pp. 181–234. JSTOR, http://www.jstor.org/stable/10.1525/j.ctt1ppcrp.14. Accessed 11 Mar. 2026.Sosnowska pisze: strukturalnie znaczna część Żydów stała się ważną grupą tworzącą burżuazję Królestwa Polskiego. Za pośrednictwem tego nowego statusu oraz zdobytego wykształcenia zdołała przekroczyć ograniczenia prawne i stać się częścią ziemiańsko-inteligenckiej elity. A. Sosnowska, Zrozumieć zacofanie..., s. 311.. Rola Żydów wynika również z ich migracji z PrusSosnowska: Badacze genezy burżuazji Królestwa Polskiego uważają, że głównym czynnikiem rozwarstwienia ludności żydowskiej był poziom wykształcenia, a pośrednio – pochodzenie terytorialne. Szansę na stworzenie elity burżuazyjnej mieli na przełomie XVIII i XIX wieku Żydzi pochodzący z Prus, poligloci wykształceni już w nowym, prokapitalistycznym stylu w pruskich szkołach (s.313). Co ciekawe, tzw. Żydzi staropolscy zwykle w ogóle do burżuazji nie trafiali. oraz z majątków szlacheckich do miast polskich a zwłaszcza do Warszawy oraz ich powolnej emancypacji politycznej. W efekcie w pierwszej połowie XIX wieku Żydzi stanowili 64–73% ludności zajmującej się handlem i pokrewnymi zajęciami.
Koniec polskiej burżuazji nastąpił po 1945 roku wraz z nacjonalizacją i bitwą o handel. Odrodzenie burżuazji w Polsce nastąpiło w latach 80. XX wieku wraz z reformami gospodarczymi późnego PRL, a jej pełen rozkwit nastąpił w III RP.
Podsumowując, wyróżnić można 5 faz istnienia burżuazji na ziemiach polskich:
1) faza przedrozbiorowa: kupcy i bankierzy przy dworze Wettynów„W XVIII wieku bankierstwo zaczęło oddzielać się od kupiectwa. W czasach saskich pojawili się ludzie określani jako „bankierzy”, dla których działalność kredytowa stanowiła główne zajęcie. Pierwszym w Polsce bankierem, który sam się tak nazwał, był Adam Zimman. Współcześnie działali też Piotr Riaucour i Piotr z Tepper (starszy). W 1723 roku powstał Warszawski Dom Handlowy, z którego później wykształciła się firma Tepperów.” Za: W. Morawski, Słownik historyczny bankowości do 1939 roku, s. 17 (open access). i w czasach stanisławowskich, wyodrębnianie się burżuazji ze stanu mieszczańskiego: W końcu XVIII wieku i na początku XIX wieku burżuazja na ziemiach polskich była nieliczna i słaba ekonomicznie, a na tym tle odbijały jedynie największe fortuny. W Warszawie na czele ich stali potężni bankierzy schyłku Rzeczypospolitej: Piotr Tepper, Fryderyk Kabryt, Prot Potocki, Karol Szulc, , Piotr BlankW. Smoleński, Mieszczaństwo warszawskie w końcu wieku XVIII, E.Wende i Spółka, 1917.W. Kornatowski, Kryzys bankowy w Polsce 1793 roku: upadłość Teppera, Szulca, Kabryta, Prota Potockiego, Łyszkiewicza i Heyzlera, Warszawa 1937.W 1790 roku Sejm Czteroletni uchwalił nobilitację 6 „większych” bankierów: Piotra z Fergusonów Teppera (młodszego), Karola Szulca, Augusta Wilhelma Arndta, Fryderyka Kabryta, Jana Meysnera i Piotra Blanca. „Drudzy” bankierzy wymieniani przy tej okazji to Jan Kluga z Poznania, Fryderyk Segebarth, bracia Franciszek, Piotr i Karol Frybesi, Andrzej Kapostas, Franciszek Morino, Jan Fenger i Wincenty Laśkiewicz. W tym czasie działał też pierwszy bankier pochodzenia magnackiego – Antoni Prot Potocki. Mniejsze firmy prowadzili: Maciej Łyszkiewicz, Dawid Heyzler z Lublina i Jerzy Poths. Najwybitniejszym bankierem żydowskim tej epoki był Berek Szmul Jakubowicz, zwany Szmulem Zbytkowerem. Za: W. Morawski, Słownik historyczny bankowości do 1939 roku, s. 17 (open access).. Niższa warstwa burżuazji rozwijała się w ośrodkach gospodarczych: w Warszawie, Krakowie, Toruniu, Gdańsku, we Lwowie i Wrocławiu, pomniejsi także w Lublinie, w Poznaniu i żywym podówczas jeszcze wielkopolskim okręgu sukienniczym, również w Radomiu, w Wilnie, BrodachIreneusz Ihnatowicz, Antoni Mączak, Benedykt Zientara, Janusz Żarnowski, SPOŁECZEŃSTWO POLSKIE od X do XX wieku, Wydanie czwarte, poprawione i rozszerzone Książka i Wiedza, Warszawa 1999, s. 356 i n..
Zobacz: Kryzys bankowy w Polsce w 1793 roku
2) faza wczesna, wielkie fortuny, kapitalizm państwowy: czas szybkiego rozkwitu wielkich fortun burżuazyjnych w sferze obrotu, dostaw i zwłaszcza w pośrednictwie pomiędzy skarbem państwa a konsumentem, np. dzierżawy monopoli: solnego, tabacznego, konsumpcyjnego, tzw. podatku koszernego itp. Wyrastały na nich wielkie ówczesne majątki potężnych liwerantów w rodzaju Berka Szmula i całego klanu rodzin Zbytkawerów, Sonnenbergów, Epsteinów, Neumarków, Fraenklów (pierwszy po rozbiorach duży dom bankowy), Laskich, Newachowiczów, Kronenbergów (dom bankowy założony w 1820 roku), Koniarów, Halpertów, Wertheimów (dom bankowy założony w 1817 roku) itd. Dodajmy do tej plejady nazwisk kupców, przeważnie Żydów, także inne, jak Piotr Steinkeller, Konstanty Wolicki, Karol Scholtz, bracia Henryk i Tomasz Łubieńscy, a spoza Królestwa Polskiego również właścicieli takich firm krakowskich, jak Kirchmayer, Samelsonowie, Helclowie, Bochenkowie. Wszystko to byli przedstawiciele sfer kupieckich, z rzadka urozmaiconych rodowymi nazwiskami arystokratyczno-ziemiańskimi. Te właśnie środowiska utworzyły pierwszy główny zrąb ówczesnej elity finansowej i majątkowej w dobie Księstwa Warszawskiego i Królestwa.