Ziemia wiska

thumb|266px|Ziemia wiska jako część województwa mazowieckiego w latach 1529–1795 mały|Ziemia wiska i inne ziemie Mazowsza (XIII–XVIII w.) Ziemia wiska, alternatywne nazwy: ziemia wizka, ziemia wizeńskaPopularna encyklopedia powszechna, t. 19, red. nacz. Jan Pieszczachowicz. Fogra Oficyna Wydawnicza, Kraków 1997, s. 214. Jan Długosz: Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego, ks. 12: 1462–1480, red. nacz. Jerzy Wyrozumski. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2006, s. 138. – jednostka terytorialna na średniowiecznym północno-wschodnim Mazowszu. Stolicą ziemi była Wizna.mały|Ziemia wiska, Mazowsze i inne krainy historyczne Polski na tle współczesnych granic administracyjnychJuż w XI wieku była grodem strzegącym wschodniej granicy Mazowsza przed najazdami Jaćwingów. W XI wieku najdalej wysunięta pozycja piastowska w kierunku Jaćwieży. Gród często był obiektem ataków Jaćwingów, Prusów i Litwinów. Kasztelanowie wiscy stopniowo zajmowali coraz bardziej eksponowaną pozycję w hierarchii urzędników mazowieckich, co ma odbicie w kolejności wymieniania świadków w dokumentach. Od około 1250 r. pojawiają się oni nierzadko na drugim miejscu, bezpośrednio po wojewodzie mazowieckim. Przez jakiś czas książę litewski Witenes miał w posiadaniu gród wiski, który był dla niego ważnym punktem obrony przeciwko Krzyżakom. Książę Bolesław II po przymierzu z Litwinami pozostawił Wiznę w ich posiadaniu, mimo protestów Krzyżaków. Gdy Krzyżacy zdobyli i zburzyli Wiznę, Bolesław samodzielnie odbudował gród w 1296 roku i obsadził ją swoimi wojskami.

Od tej pory Wizna zaczęła stawać się centrum oddzielnej dzielnicy książęcej, w której około roku 1340 rządził Siemowit II. W końcu XIII i w XIV wieku wraz z rozbiciem Mazowsza na dzielnice i wzrostem rangi urzędników lokalnych kasztelanowie wiscy pojawiają się coraz częściej na pierwszym miejscu wśród świadków w dokumentach. Wizna weszła również w tym czasie do tytulatury dzielnicowych książąt mazowieckich („książę mazowiecki i pan Wizny”), co świadczyło o wysokiej randze tego ośrodka. Od 1345 r. Nowogród został wyodrębniony w oddzielną kasztelanię (późniejszą ziemię łomżyńską), co uszczupliło powierzchnię kasztelanii wiskiej. Ziemia wiska w 1351 roku po bezpotomnej śmierci księcia Bolesława III płockiego została odziedziczona przez króla Kazimierza Wielkiego. W 1355 roku król oddał w zastaw ziemię wiską i Zakroczym na 3 lata swojemu lennikowi Siemowitowi III (odpowiedni dokument książę wystawił 27 XII 1355 r.). W 1358 roku Wizna wróciła do króla. Król Kazimierz Wielki posiadał ziemię wiską do śmierci w 1370 roku, po czym ziemia wiska wróciła do Siemowita III. Od 1379 roku ziemią wiską zarządzał Siemowit IV.

W roku 1382 książę Siemowit IV zastawił Wiznę z całą kasztelanią Krzyżakom za 7000 florenów, jednak wykupił ją od nich na początku roku 1401. Niedługo później w dniu 30 grudnia 1401 roku książę Siemowit IV oddał w zastaw warownię w Wiźnie wraz z okolicznym okręgiem swemu bratu, księciu warszawskiemu i ciechanowskiemu Januszowi I Starszemu. W 1435 roku ziemia wiska została wykupiona z zastawu przez syna Siemowita IV księcia Władysława I Płockiego od Bolesława IV. W 1468 roku wyrok sądu złożonego z dostojników królewskich pozbawił Katarzynę, księżną mazowiecką, praw do ziemi wiskiej i przyłączył ją do Korony. W 1495 roku po śmierci Janusza II ziemia wiska wraz z zamkiem została inkorporowana do Korony przez króla Jana Olbrachta. Jednak jego następca Zygmunt I Stary udzielił w 1507 roku upoważnienia księżnej Annie i jej synom Stanisławowi i Januszowi na wykup zamku i ziemi wiskiej od starosty Jakuba Glinki, a po jego śmierci od jego następcy Jakuba Kościeleckiego. Do wykupu przez Annę zamku i Wizny doszło w 1512 roku za 6 tys. florenów. W 1526 roku ziemia wiska została ponownie włączona do Korony Polskiej.

Ziemia wiska dzieliła się na dwa powiaty: wiski i wąsoski. W 1548 roku wydzielono powiat radziłowskiMazowsze w drugiej połowie XVI wieku ; Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 1973, s. 46.. Znajdowało się w niej w XVI wieku 280 wsi (133 w powiecie wiskim i 147 w wąsoskim). W czasie Potopu szwedzkiego ziemia wiska została poważanie zniszczona.

Ziemia wizka dzieliła się na 3 powiaty: wizki, wąsowski, radziwiłowski. Starostwo grodowe wizkie.

W XVII wieku w ziemi wiskiej szlachta stanowiła 45% mieszkańcówJolanta Choińska-Mika, Między społeczeństwem szlacheckim a władzą. Problemy komunikacji: społeczności lokalne - władza w epoce Jana Kazimierza, Warszawa 2002, s. 21..

+ Powiaty ziemi wizkiej w XVI wieku Powiat Powierzchnia w mil² Powierzchnia w km² powiat wiski 10,09 555,86 powiat wąsoski 15,68 863,74 ziemia wiska – Razem Σ 25,77 1419,60

W ziemi wiskiej leżały następujące miejscowości: 20px Grajewo 20px Szczuczyn 20px Stawiski 20px Tykocin 20px Goniądz 20px Piątnica Poduchowna 20px Jedwabne 20px Rajgród 20px Wizna 20px Wąsosz 20px Radziłów 20px Trzcianne Uporządkowano według liczby ludności. Kursywą wyróżniono nazwy wsi.

Uwagi

Przypisy

Bibliografia