thumb|Wnętrze muzeum (fragment) Museum Schnütgen – muzeum sztuki sakralnej w Kolonii, znajdujące się w romańskim kościele św. Cecylii. Zawiera cenne zbiory średniowiecznej rzeźby, malarstwa witrażowego oraz rzemiosła artystycznego. Obok The Cloisters w Nowym Jorku i Musée national du Moyen Âge w Paryżu, kolońskie muzeum należy do największych kolekcji sztuki średniowiecznej.
Dzieje Geneza muzeum wiąże się z działalnością historyczno-artystyczną księdza Alexandra Schnütgena, który był inicjatorem założenia muzeum sztuki sakralnej. Wpierw zbiory zostały umieszczone w budynku przy Hansaring wzniesionym w stylu neoromańsko-neogotyckim następnie przeniesiono do klasztoru św. Heriberta (Heribertkloster) w Deutz po drugiej stronie Renu. Po ostatniej wojnie zbiory przeniesiono do odbudowanego po zniszczeniach i zaadaptowanego dla celów muzealnych kościoła św. Cecylii. Dnia 5 maja 1956 otwarto zbiory zwiedzającym. W latach 2006–2010 miała miejsce gruntowna rozbudowa muzeum, przy północno-zachodnim narożu kościoła wzniesiono kompleks budynków, w których powstały sale ekspozycyjne oraz duże zaplecze muzeum mieszczące m.in. sale do wystaw czasowych, pomieszczenia administracyjne i sklep z pamiątkami.
Zbiory Alexandra Schnütgena i pierwsza siedziba przy Hansaring
Początki historii muzeum ściśle wiążą się z osobą księdza Alexandra Schnütgena (1843-1918), członka kapituły katedry w Kolonii, który już jako wikary interesował się sztuką dawną i systematycznie nabywał dawne dzieła sztuki, w tym elementy wystroju wyburzanych w XIX stuleciu kościołów diecezji, głównie w Kolonii. Za swojego życia udało mu się zebrać około 6500 dzieł głównie rzeźby, malarstwa i rzemiosła artystycznego. thumb|left|Pierwsza siedziba Muzeum Alexandra Schnütgena przy Hansaring Dnia 14 kwietnia 1906 Alexander Schnütgen wysunął ówczesnemu burmistrzowi Kolonii Friedrichowi von Becker (lata urzędu 1886 – 1907) pisemną propozycję ofiarowania jego kolekcji, pod warunkiem wzniesienia w ciągu trzech budynku Muzeum Rzemiosła Artystycznego (Kunstgewerbemuseum) i umieszczenia tam darowanych zbiorów jako „Kolekcja Schnütgena”. 20 lutego 1907 miasto przyjęło zbiory jako darowiznę Schnütgena, natomiast rok później 4 listopada 1908 położono przy Hansaring kamień węgielny, ponad którym wzniesiono neoromańsko-neogotycki gmach zaprojektowany przez Franza Brantzky’ego. 26 października 1910 po raz pierwszy kolekcja Schnütgena została pokazana publiczności. Nazwa Museum Schnütgen po raz pierwszy pojawiła się w roku 1918, decyzją rady miejskiej uchwaloną dnia 10 stycznia. Pierwszym kustoszem zbiorów i dyrektorem został Fritz Witte, teolog, historyk sztuki oraz długoletni przyjaciel Schnütgena. W latach 1912–1926 podczas swojej dyrekcji Witte opracował szereg publikacji o rzeźbie i utensiliach liturgicznych.
Klasztor Świętego Heriberta w Deutz thumb|Opactwo Świętego Heriberta w Deutz, widok współczesny Przed rokiem 1932 podjęto decyzję przeniesienia zbiorów do opactwa Świętego Heriberta w dzielnicy Deutz po prawej stronie Renu, ze względu na brak przestrzeni na tworzenie nowych ekspozycji dla nowych nabytków. Dnia 19 marca 1932 tegoż roku ponownie otworzono muzeum, które funkcjonowało do II wojny światowej, podczas której zbiory ewakuowano m.in. do klasztoru Dietramszell, rezydencji w Gaibach i Pommesfeldern, a ponadto do zamku Baldern oraz Brombachu, Kochendorfu, Nedensdorfu, Huglfing (Oberschwarzbach) oraz Rottach (Egern). Ponadto część zbiorów zdeponowano do banków, ewakuowano do piwnic dawnej siedziby muzeum, dzięki czemu zbiory uniknęły zniszczeń, które dotknęły Kolonię w tym klasztor Świętego Heriberta.
Kościół Świętej Cecylii thumb|left|Kościół Świętej Cecylii (po lewej) oraz budynek biblioteki (po prawej) projektu Karla Banda
W 1950 architekt Karl Band (1900-1995) wysunął koncepcję eksponowania zbiorów w romańskiej przestrzeni sakralnej, dzięki decyzji z dnia 4 maja 1956 sygnowanej przez ówczesnego kardynała kolońskiego Josepha Fringsa, zbiory przeniesiono do kościoła Świętej Cecylii. Otwarcie nowej ekspozycji w tymże kościele miało miejsce dnia 5 maja 1956. Funkcję dyrektora sprawował wówczas Hermann Schnitzler. Następny dyrektor Anton Legner (lata urzędowania 1970-1990) podjął szeroko zakrojoną akcję promocyjną placówki, za jego kadencji miały miejsce wielkie międzynarodowe wystawy czasowe i konferencje naukowe, ponadto w latach 1976–1977 Legner rozbudował przestrzeń muzealną, która objęła cały kościół wraz z kryptą. Po nim funkcję dyrektora przejęła Hiltrud Westermann-Angerhausen, która pełniła swą funkcję do 2009 roku. Za jej kadencji dokonano gruntownego remontu muzeum (lata 2001–2003), którego nazwę przemianowano na obecną, nowych aranżacji ekspozycji. Następnie opracowano plan powiększenia przestrzeni muzealnej, włączając ją do nowego gmachu i jednocześnie zachowując lwią część zbiorów w kościele Świętej Cecylii.
Kulturquartiers am Neumarkt thumb|Kwartał Kulturalny przy Nowym Rynku 25 marca 1995 rada miejska Kolonii zorganizowała konkurs na projekt nowego wielofunkcyjnego kompleksu budynków o charakterze kulturalno-muzealnym. Wygrał pomysł firmy Schneider + Sendelbach, którego realizację ukończono w 2010 roku. Kompleks ten znany jako Kulturquartier am Neumarkt (Kwartał Kulturalny na Nowym Rynku) mieści oprócz Muzeum Schnütgena, Rautenstrauch-Joest-Museum, oraz oddział Wyższej Szkoły Ludowej (Volkshochschule). W ramach przebudowy muzeum wzbogaciło się o wielkie zaplecze, powstały nowe sale ekspozycyjne w których umieszczono wielki zbiór malarstwa witrażowego. Uroczyste otwarcie kompleksu miało miejsce dnia 22 października.
Wystawy czasowe Muzeum Alexandra Schnütgena należy do bardzo aktywnych ośrodków artystyczno-kulturalnych w Kolonii, głównie za sprawą licznych wystaw czasowych, których tematyka koncentruje się wokół przewodniej myśli – sztuki Kolonii i Nadrenii w średniowieczu. Tradycję tę otwiera wystawa zatytułowana Tagung für christliche Kunst która miała miejsce w roku 1921. Sześć lat później zaprezentowano dzieła średniowiecznej sztuki kolońskiej ze zbiorów prywatnych, na wystawie Mittelalterliche Kunst aus Kölner Privatbesitz. Po przeniesieniu placówki do Deutz w roku 1933 odbyła się wystawa poświęcona złotnictwu kolońskiemu zatytułowana Meisterwerke Kölner Goldschmiedekunst durch 800 Jahre.
W roku 1946 w bramie Eigelsteintorburg zorganizowano wystawę z inicjatywy trzech placówek Wallraf-Richartz-Museum, Diözesanmuseum oraz ówczesne Schnütgen-Museum. Kolejna wystawa pod tytułem Romanische Kunst odbyła się rok później, ze wspólnej inicjatywy Schnütgen-Museum, Uniwersytetu kolońskiego oraz katedr w Essen i Kolonii. Tematem przewodnim była sztuka romańska Nadrenii. Pierwsza wystawa, która odbyła się w przejętym przez muzeum kościele Świętej Cecylii, odbywała się w roku 1960 zatytułowana Große Kunst des Mittelalters aus Privatbesitz, będąca nawiązaniem do starszej wystawy z 1927. thumb|left|Konsola z popiersiem młodej kobiety dłuta Heinricha Parlera, około 1390 – jeden z głównych eksponatów wystawy Die Parler und Schöne Still – Europäische Kunst unter den Luxemburgern Za dyrekcji Antona Legnera Schnütgen-Museum osiągnęło znaczący, ogólnoświatowy sukces dzięki głównie trzem spektakularnym wystawom z 1972, 1978/79 i 1985. Pierwszą z nich Rhein und Maas – Kunst und Kultur 800 – 1400, poświęconą nadreńskiej i nadmozańskiej sztuce doby przedromanizmu, romanizmu oraz wczesnego i dojrzałego gotyku odwiedziło 218 000 zwiedzających. Był to rezultat zainicjowanego przez wcześniejszego dyrektora Hermanna Schnitzlera międzynarodowego projektu, w którym wzięli udział historycy i historycy sztuki z RFN, Francji, Belgii i Holandii. Wystawa odbyła się w kolońskim Josef-Haubrich-Kunsthalle, a następnie w Królewskich Muzeach Sztuk Pięknych w Brukseli. W 1975 odbyła się wystawa Monumenta Annonis – Köln und Siegburg. Weltbild und Kunst im hohen Mittelalter, której głównym punktem było pokazanie dokumentów i rękopisów ze zbiorów watykańskich poświęconym średniowiecznym dziejom Kolonii i Siegburga. Międzynarodową sławę zdobyła wielka wystawa zorganizowana na przełomie 1978-1979 również w Josef-Haubrich-Kunsthalle zatytułowana Die Parler und Schöne Still – Europäische Kunst unter den Luxemburgern, poruszająca temat sztuki krajów Rzeszy i ich sąsiadów w okresie panowania dynastii Luksemburgów oraz międzynarodowego udziału rodu Parlerów i ich wpływ na styl piękny w sztuce gotyckiej. Na wystawie zgromadzono dzieła rzeźby, malarstwa, rzemiosła artystycznego, których lwia cześć została sprowadzona zza „żelaznej kurtyny”, głównie z NRD, Czechosłowacji i Polski. Wystawę odwiedziło ponad 300 000 osób. Kolejną wielką wystawą była Ornamenta Ecclessiae – Kunst und Künstler der Romanik, której głównymi eksponatami były zbiory z dwunastu romańskich kościołów na Starym Mieście w Kolonii, które wpisano w szerszy kontekst sztuki nadreńskiej.
Za dyrekcji Hiltrud Westermann-Angerhausen miała miejsce wielka wystawa Himmelslicht. Europäische Glasmalerei im Jahrhundert des Kölner Dombaus (1248–1349). Zorganizowano ją pod koniec 1998 roku, na pamiątkę 750 rocznicy wmurowania kamienia węgielnego pod gotycką katedrę w Kolonii. Ponad 72 000 zwiedzających obejrzało z bliska elementy architektoniczne oraz zespół witraży katedry kolońskiej. thumb|242px|Gotyckie figury proroków z ratusza w Kolonii – fragment wystawy IM FOKUS: Die Kölner Rathauspropheten. Skulptur um 1400 für Bürgerschaft und Kirche Pierwsza wystawa, która odbyła się w nowych salach rozbudowanego Museum Schnütgen poświęcona była sztuce kolońskiej do 1550 roku. Pod tytułem Glanz und Größe des Mittelalters – Kölner Meisterwerke aus den großen Sammlungen der Welt, na przełomie 2011/2012 zaprezentowano przede wszystkim dzieła sztuki wszystkich technik związane z Kolonią, jednakże na co dzień eksponowane w różnych muzeach świata, gros stanowiły eksponaty ze zbiorów amerykańskich. Od grudnia 2012 do kwietnia 2013 w starszej części muzeum – kościele Świętej Cecylii trwa wystawa IM FOKUS: Die Kölner Rathauspropheten. Skulptur um 1400 für Bürgerschaft und Kirche, której punktem ciężkości są figury proroków z kolońskiego ratusza i ich związek ze sztuką Kolonii XIV wieku. Za dyrekcji Moritza Woelka, zorganizowano dużą wystawę Die Heiligen Drei Könige. Mythos, Kunst und Kult (Święci Trzej Królowie. Legenda, sztuka i kult). Okolicznością jej zorganizowania było 850-lecie translacji relikwii Trzech Króli z Mediolanu do katedry kolońskiej. Na wystawie zaprezentowano ponad 300 dzieł poświęconym tematowi głównych patronów Kolonii.
Zbiory Muzeum Alexandra Schnütgena jest największą po paryskiej Musée de Cluny placówką w Europie gromadzącą dzieła plastyki średniowiecznej. Mediewalia tworzą przede wszystkim dzieła od przedromanizmu po późny gotyk. Są to dzieła rzeźby, malarstwa witrażowego i rzemiosła artystycznego (tkactwo, metaloplastyka etc.). Przedromańską i romańską rzeźbę reprezentują m.in. orzechowy krucyfiks z kościoła św. Jerzego, portal z kościoła św. Cecylii (oba w Kolonii) późnoromańska Madonna z Akwizgranu z ok. 1230 r. Cennym dziełem jest pozłacane antependium z kościoła św. Urszuli z ok. 1170 r. Z rzeźby gotyckiej m.in. Madonna na szerokim tronie, Madonna z bramy Friesentor, konsola z popiersiem kobiecym przypisywana Heinrichowi Parlerowi. Liczne dzieła złotnictwa tworzą utensilia liturgiczne, relikwiarze, figurki kultowe, m.in. srebrna figura św. Katarzyny z ok. 1380 r., XI-wieczny krzyż św. Modualdusa, antaba z drzwi romańskich w kształcie stylizowanego lwa z XII wieku, emaliowany relikwiarz z przedstawieniami Żywota św. Tomasza Becketta z 1 poł XIII wieku, liczne paramenty liturgiczne i tekstylia z VIII-XVIII stulecia.
Rzeźba kamienna thumb|left|Ofiarowanie Jezusa w świątyni – fragment dekoracji rzeźbiarskiej stołu ołtarza głównego kolońskiej katedry, ok. 1310–1320