Pieprzony los kataryniarza

Pieprzony los kataryniarza – polska powieść fantastycznonaukowa z nurtu politycznego (political fiction) cyberpunk autorstwa Rafała Ziemkiewicza, wydana w 1995 roku. Książkę opublikowało wydawnictwo superNowa, zaś w 2003 nakładem Wydawnictwa MT ukazała się edycja w małym formacie z poprawkami autora.

Świat przedstawiony Wirtualna rzeczywistość Aby w świecie przyszłości Ziemkiewicza przenieść się do wirtualnej rzeczywistości należy wcisnąć enter na klawiaturze, który włącza drajwery VR. Następnie należało założyć gogle oraz pozbawioną palców rękawicę. Po jednym z wejść do wirtualnej rzeczywistości Robert widział rozciągającą się wysoko i szeroką ścianę pełną kolorowych okien. Przed sobą miał główny panel, czyli Wrota do Tamtego Świata. Aby znaleźć się w Studni, prowadzącej do głównej części WorldNetu bohater musiał skierować na niego kursor i dotknąć czubkiem palca sensora rękawicy.

WorldNet nazywany jest także Shellem, lub Skorupą.

thumb|Określenie „kataryniarz” dla operatorów sieci pochodziło od sposobu obsługi interfejsu przypominającego nakręcanie katarynki

Kataryniarze Kataryniarze, czyli oficjalnie (jak podaje autor książki) indirect controller to operatorzy sieci, którzy przez specjalne przystawki są w stanie podłączyć się do World Netu. Nie potrzebują więc do tego ani rękawic, ani gogli. Kataryniarze mogą przebywać w studni maksymalnie przez siedem godzin dziennie w związku z prawem opartym na badaniach lekarskich.

Fabuła Akcja powieści rozgrywa się na początku XXI wieku w Polsce, która jest obiektem rywalizacji międzynarodowych koncernów i służb specjalnych. Tytułowy bohater, Robert, jest kataryniarzem. Wychowany w patriotycznej rodzinie, walczył kiedyś z komunizmem, pracował też dla prawicowych rządów, potem rozczarowany światem polityki przeszedł do biznesu. Robert, poruszając się w cyberprzestrzeni, przypadkowo odkrywa plany dotyczące przyszłych losów Europy Środkowej, w tym Polski, a wiedza ta prowadzi go do dalszych niebezpiecznych odkryć.

Bohaterowie Robert – główny bohater powieści. Jest kataryniarzem, który uświadamia sobie, że powoli się starzeje: jego skóra wiotczeje, a na głowie pojawiają się siwe włosy. Wiktoria – żona Roberta. Andrzej – znudzony swoją pracą dziennikarz; wybrał ten zawód, mając nadzieję na pełną przygód przyszłość, jednak rzeczywistość rozminęła się z jego oczekiwaniami.

Odbiór W opinii Jacka Dukaja Pieprzony los kataryniarza jest powieścią z kluczem, gdzie pojawiają się atrapy Krzaklewskiego, Szczypiorskiego, Jęczmyka. Dukaj uznał też książkę Ziemkiewicza za najlepszą polską powieść science fiction, licząc od Arsenału Marka Oramusa z 1985.

Kinga Dunin na łamach dodatku literackiego do Życia Warszawy – Ex Libris poddała zarówno sens powieści, jak i samego autora zdecydowanej krytyce, co spotkało się z ripostą Marka Oramusa w piśmie Fenix i dyskusją na temat możliwości zajmowania się przez fantastykę „poważnymi sprawami”.

Podobnie Krzysztof Varga w „Gazecie Wyborczej” oceniał powieść krytycznie, uznając ją (obok Święta Śmiechu Marka Oramusa) za „aż do bólu ideologiczną” i zarzucając jej podporządkowanie fabuły publicystyce politycznej. Krytykował również partie rozgrywające się w cyberprzestrzeni, których komputerowy slang uważał za niezrozumiały dla przeciętnego czytelnika i słabo powiązany z politycznymi problemami bohaterów. Pieprzony los kataryniarza oraz Święto śmiechu określił jako „doraźne agitki”, przeciwstawiając je ponadczasowości Roku 1984 George’a Orwella i My Jewgienija Zamiatina. Przewidywał, że silne związanie obu utworów z bieżącymi sporami politycznymi sprawi, iż szybko stracą aktualność. Z tekstem Vargi polemizował Maciej Parowski w artykule Nim się przedmiot świeży…, opublikowanym w „Nowej Fantastyce”. Według Parowskiego Varga negatywnie ocenił recenzowane powieści z powodu prawicowych poglądów politycznych ich autorów. Parowski odniósł się także do zarzuty Vargi o przeładowaniu tych utworów ideami politycznymi oraz zastępowaniu literatury językiem publicystyki i politycznych przemówień. Tutaj Parowski zgodził się z Vargą, że te utwory mają publicystyczny charakter, w czym jednak Parowski nie widział problemu, broniąc obecności problematyki politycznej w fantastyce i wskazując na tradycję political fiction, obejmującą m.in. twórczość George’a Orwella, Stanisława Lema, Kurta Vonneguta, Stanisława Ignacego Witkiewicza, Janusza A. Zajdla i Edmunda Wnuka-Lipińskiego.

Inne recenzje:

M. Kosewska: Co widział kataryniarz? „Gazeta Polska” 1996 nr 9. D. Majerska, E. Popiołek: Pieprzona apokalipsa. „Wiadomości Kulturalne” 1996 nr 23. M. Wierusz: Ciągle Apokalipsa. „Nowe Książki” 1996 nr 4. M. Droba: Pieprzony los pisarza. „Życie Warszawy” 2003 nr 197. W. Orliński: Los nie tak pieprzony jak dziesięć lat temu. „Gazeta Wyborcza” 2003 nr 237.

Nagrody Książka zdobyła kilka nagród polskiego środowiska miłośników fantastyki: Nagroda im. Janusza A. Zajdla za najlepszą powieść roku 1995 Nagroda „Sfinks'95” za najlepszą polską powieść roku 1995 Nagroda zielonogórskiego klubu fantastyki „Ad Astra” – „Puchar Bachusa"

Analiza Varga określił Pieprzony los kataryniarza jako powieść political fiction, w której rzeczywistość polityczno-społeczna Polski początku XXI wieku współistnieje z rzeczywistością wirtualną. Zwracał jednak uwagę, że zasadniczym tematem utworu nie są cyberprzestrzeń i przygody działających w niej najemników, lecz diagnoza polityczna przyszłej Polski. Przedstawiona przez Ziemkiewicza scena polityczna dzieli się na socjaldemokratów, liberałów oraz skłóconą prawicę, podczas gdy państwo znajduje się pod silnym wpływem Rosji. Varga porównywał wizję kraju do upadającej, pogrążonej w konfliktach wewnętrznych Rzeczypospolitej XVIII wieku. Zdaniem Vargi polityczny charakter powieści wiąże się bezpośrednio z działalnością publicystyczną autora. Krytyk uznał, że w partiach poświęconych m.in. polskości, stosunkowi do komunizmu i antysemityzmowi Ziemkiewicz przestaje występować przede wszystkim jako powieściopisarz, a zaczyna przemawiać jako zaangażowany publicysta polemizujący ze swoimi przeciwnikami ideowymi.

Przypisy

Linki zewnętrzne

Kategoria:Powieści fantastycznonaukowe z 1995 roku Kategoria:Powieści Rafała Ziemkiewicza Kategoria:Polskie powieści fantastycznonaukowe