thumb|220px|Wczesny „Ioachimsthaler” bity przez Schlicka w imieniu króla Ludwika II, z postacią św. Joachima na rewersie (1525) Talar – gruba moneta srebrna (początkowo równowartość w srebrze złotego dukata), bita w Europie od końca XV wieku, będąca podstawową monetą w handlu międzynarodowymBogdan Snoch: Słownik szkolny: terminy i pojęcia historyczne, WSiP, Warszawa 1990, s. 153..
Geneza Nazwa spolszczona z niemieckiego Thaler (skrócona forma Ioachimsthaler Gulden – „złoty joachimstalski”), jest pochodną od miejscowości Sankt Joachimsthal w Czechach (obecnie Jáchymov), należącej do hrabiowskiego rodu Schlick (czes. Šlikové), przy której Stefan Schlick (Štěpán Šlik) otworzył mennicę i zaczął w 1519Andrzej Mikołajczyk: Monety stare i nowe. Warszawa: Wydawnictwo „Arkady”, 1988, s. 19. systematycznie bić takie wartościowe srebrne monety.
Powstanie tego pieniądza łączy się z odkryciem nowych, bogatych złóż srebra w środkowej Europie, rosnącym importem kruszców (złoto, srebro) z ziem Nowego Świata oraz zapotrzebowaniem w rozwijającym się handlu na wartościową monetę srebrną; istotny wpływ miał również spadek wartości dotychczasowego pieniądza srebrnego. Pierwsze talary (o nazwie guldiner) wypuszczono w 1485 w Tyrolu (arcyksiążę Zygmunt Habsburg), późniejsze w 1500 w Saksonii. Talary z Jachymowa o wysokiej próbie (zwane też „Ioachimsthaler Münze”) zawierały od 27,20 do 26,39 g czystego srebra. Na początku XVI stulecia podobne monety emitowano w wielu krajach europejskich mających zasobne kopalnie srebra; do szczególnie znanych i cenionych należały niderlandzkie (Leeuwendaalder), skandynawskie riksdalery oraz talary krajów niemieckich, gdzie rozpowszechniły się one najprędzej.
Talary europejskie thumb|190px|Popularny w XVII–XVIII wieku niemiecki talar „z dzikusem” Niemiecki talar miał początkowo wartość 60 krajcarów, następnie 68 (Reichstaler), później 72, a od roku 1580 – 90 krajcarów. Zawartość kruszcu u różnych emitentów niemieckich była niejednakowa, dopiero ujednolicony w ramach unii monetarnej (1857) talar zawierał ustawowo 16,67 g czystego srebra. W wyniku reformy walutowej w latach 1871–1873 talar Rzeszy miał równowartość 3 marek, jednak odtąd zaczął wychodzić z obiegu; ostateczna demonetyzacja nastąpiła w 1907Владимир В. Зварич: Нумизматический словарь, dz. cyt., s. 120..
W Rosji talar znany był jako „jefimok”, we Francji pod nazwą „jocondale”, w Italii jako „tallero”. Stanowiąc wzorzec dla europejskich monet srebrnych, kursował na rynkach europejskich niemal 400 lat. Do szczególnie trwałych w obiegu należał duński talar zachodnioindyjski, będący tam walutą w latach 1849–1917, który na Wyspach Dziewiczych kursował aż do 1934 roku, zastąpiony wtedy przez dolar amerykańskiThomas Michael, George S. Cuhaj: Standard Catalog of World Gold Coins 1601 – Present. Iola (Wisc.): Krause, 2009, s. 311.. Najdłużej, aż do czasów współczesnych, przetrwał w emisjach i w obiegu habsburski talar Marii Teresy.
Na ziemiach polskich Na ziemiach współczesnej Polski pierwszym talarem była moneta księstwa nyskiego wybita w 1508 przez biskupa Jana V Turzona. W 1520 talary wyemitował Zakon krzyżacki. Pierwszym monarchą polskim bijącym talary (jako emisje medalowe) był Zygmunt I Stary (1529, 1533 dla Korony), po nim też Zygmunt August (1547 dla Litwy), lecz masowe ich emitowanie podjął po reformie monetarnej (1580) dopiero Stefan Batory, i kontynuowano je do 1795 roku, a potem także w Księstwie Warszawskim. Polskie talary wartością były na ogół zbliżone do cesarskich; bito również ich połówki i wielokrotności (bardzo rzadko)Marian Kowalski: Vademecum kolekcjonera monet i banknotów, dz. cyt., s. 110–111.. W XVIII stuleciu polski talar odpowiadał wartości 8 złotych (lub 240 groszy).
Talar Księstwa Warszawskiego bity w latach 1810–1815 przez króla saskiego Fryderyka Augusta I jako jego władcę, miał wagę 23 g z zawartością 16,56 g czystego kruszcu próby 720. Wypuszczano monety o nominale jednego talara (równego 6 złotym), 1/3 talara (= 2 złote) i 1/6 talara (= 1 zł)Helmut Kahnt: Das große Münzlexikon von A bis Z, dz. cyt., s. 475..
Prusy
W Prusach począwszy do połowy XVIII wieku system monetarny oparty był na talarze dzielącym się na grosze.
Do 1821: 1 talar = 24 á 12 fenigów = 288 fenigówPo 1821: 1 talar = 30 = 360 miedzianych fenigów
Talar został ostatecznie wyparty z rynku pieniądza w 1873 roku przez nową walutę zjednoczonych cesarskich Niemiec – markę niemiecką.
Zobacz też
talar Marii Teresy gulden guldiner złoty polski dolar
Uwagi
Przypisy
Bibliografia Helmut Kahnt: Das große Münzlexikon von A bis Z. Regensburg: Battenberg/H. Gietl, 2005, Владимир В. Зварич: Нумизматический словарь. Львов: Вища школа, 1980 Andrzej Mikołajczyk: Leksykon numizmatyczny. Warszawa–Łódź: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, Marian Kowalski: Vademecum kolekcjonera monet i banknotów, Ossolineum: Wrocław, 1988, Andrzej Mikołajczyk: Monety stare i nowe. Warszawa: Wydawnictwo „Arkady”, seria: Antykwariat, ) Friedrich von Schrötter (red.): Wörterbuch der Münzkunde. Berlin: De Gruyter, 1970
Kategoria:Srebrne monety Kategoria:Srebrne monety I Rzeczypospolitej