Jakub Arbes ur. 12 czerwca 1840 w Smichowie (obecnie dzielnica Pragi), zm. 8 kwietnia 1914 tamże, pseudonim liryczny J.J. Merklínský (1860), pseudonim publicystyczny J. Svoboda – czeski prozaik, krytyk i dziennikarz, zwolennik literackiej grupy Májovci (Majowcy) i twórca nowego nurtu zwanego romanetto.

Życiorys thumb|lewo|200px|Grób Jakuba Arbesa na cmentarzu Malvazinky Był synem praskiego szewca. Świadomość narodową zyskał w latach szkolnych pod wpływem m.in. Jana Nerudy i bolzanisty P. F. Schneidera. Wspomnienia rewolucyjnych wydarzeń 1848 r., szybki rozwój Pragi i zmiany w monarchii habsburskiej po odejściu od modelu absolutystycznego rozbudziły w nim zainteresowanie ruchem społecznym oraz przyczyniły się do udziału w czeskim życiu politycznym. Poświęciwszy się dziennikarstwu i pracy literackiej, był prawie całe życie związany z Pragą jako redaktor i współpracownik różnych czasopism: Hlas, Vesna kutnohorská, młodoczeskiego Národní listy, którego był redaktorem naczelnym. Sądzono go i więziono za poglądy polityczne oraz obronę praw narodowych. Arbes poznał socjalistów utopijnych, a także współczesnych anarchistów, brał udział w wydarzeniach Komuny Paryskiej; jego własny światopogląd kształtowały tradycje materializmu mechanistycznego i racjonalizmu, pozytywistyczny entuzjazm dla nauk przyrodniczych i ścisłych, zdecydowana niechęć do religijnych i irracjonalnych koncepcji świata oraz życia ludzkiego. W latach 1880–1890 był liderem grupy dyskusyjnej Mahábhárata, która zbierała się w piwiarni U Tomáše. Od 1900 r. skupił wokół siebie młodych literatów z kręgu czasopisma „Moderní revue”.

Zmarł w 1914. Został pochowany na cmentarzu Malvazinky.

Twórczość Wkraczał do literatury z końcem lat 60. XIX w., ale do największych osiągnięć doszedł dużo później. Pisał sprawozdania sądowe, artykuły polityczne i ekonomiczne, uprawiał publicystykę społeczną, felietony, glosy, recenzje, reportaże. Był doradcą literackim w praskim Teatrze Tymczasowym. Od 1879 r. poświęcił się wyłącznie pracy literackiej o charakterze społecznym.

Twórczość beletrystyczna Arbesa, którą uprawiał od lat 60., gatunkowo wzbogaciwszy ją o tzw. romanetto, uformowane została pod wpływem powieści Juliusza Verne’a i nowel Edgara Allana Poe. Romanetto łączy pełną napięcia, tajemniczą i sensacyjną akcję z logicznym, racjonalnym jej rozwiązaniem, przy czym niezwykłe zjawiska i fakty znajdują wyjaśnienie w naukach przyrodniczych i ścisłych. W ten nowy sposób zaspokajał Arbes tradycyjne upodobania czytelników prozy fantastycznej i sensacyjnej, wprowadzając równocześnie do swoich książek problematykę filozoficzną i myśl nowoczesną. Na takich założeniach oparte są romanetta Ďábel na skřipci (Diabeł na mękach, 1866), Svatý Xaverius (Święty Ksawery, 1873) czy najbardziej znany Newtonův mozek (Mózg Newtona, 1877), w którym obraz dziejów ludzkości w perspektywie przyszłości ukazany został w duchu teorii Darwina i złagodzony zlaicyzowaną ideą humanitaryzmu. W romanettach późniejszych, takich jak Ethiopská lilie (Etiopska lilia, 1879), Advokat chud’asů (Adwokat nędzarzy, 1881), Lotr Gólo (Łotr Gólo, 1886) Arbes wysuwał problem zależności psychiki i losu ludzkiego od środowiska społecznego, obierając zwykle za bohatera jednostkę utalentowaną, której możliwości zostały zmarnowane na skutek zewnętrznych warunków ekonomicznych i społecznych.

Równocześnie dążył Arbes do napisania szeroko zakrojonej powieści o tematyce społecznej. Próbą tego rodzaju są Kandidáti existence (Kandydaci egzystencji, 1878), do których inspiracją stały się idee socjalizmu utopijnego; następnie Moderní upíři (Nowoczesne upiory, 1879) – ostra krytyka praktycznego zastosowania kapitalistycznej teorii ekonomicznej z podtytułem Obraz handlowego świata praskiego; wreszcie nieukończona powieść Štrajchpudlíci (Robotnicy manufaktur, 1883) będąca w zamierzeniu kroniką z życia praskich robotników w l. 1824-48. Zasługą Arbesa jest, że jako jeden z pierwszych za temat powieści obrał problematykę robotniczą i że żywo reagował na ówczesne sprawy społeczne. Nie wyszedł jednak poza idee socjalizmu utopijnego, nie wyzwolił się też z dawnych konwencji powieściowych, mimo że czerpał również ze wzorów nowoczesnych. Popadał w dłużyzny; często też nad całością ciążył widoczny pośpiech. Pożyteczną rolę spełniały też historycznoliterackie i psychologiczne szkice Arbesa poświęcone twórcom narodowym (Másze, Smetanie i innym). Arbestowską tradycję powieści społecznej kontynuował w dojrzałym okresie swej twórczości Antal Stašek.

W latach '90 Arbes poświęcił się głównie publicystyce literackiej i teatralnej. Wydał trzy tomy studiów: Nesmertelní pijáci (Nieśmiertelni pijacy, 1906), Záhadné povahy (Zagadkowe charaktery, 1909), Z duševní dílny básíků (Z duchowego warsztatu poetów, 1915).

Uwagi

Przypisy

Bibliografia Romanetta Ďábel na skřipci (1865) Elegie o černých očích (1865–1867) Svatý Xaverius (1872) Akrobati (1878) Kandidáti existence (1878) Ethiopská lilie (1879) Zborcené harfy tón (1885–1886) Lotr Gólo (1886) Newtonův mozek (1887) Duhový bod nad hlavou (1889) Duhokřídlá Psýché (1891) Sivooký démon Zázračná madona Ukřižovaná

Nowele, opowiadania i powieści Moderní upíři (1879) Štrajchpudlíci (1883) Mesiáš (1883) Anděl míru (1889) Kandidáti existence (1878) Český Paganini Záhadné povahy Z duševní dílny básníků

Publicystyka Epizody Pláč koruny české neboli Nová persekuce Nesmertelní pijáci (1906) Záhadné povahy (1909) Z duševní dílny básíků (1915)

Bibliografia J. Magnuszewski, Historia literatury czeskiej, Wrocław 1973 Literatury zachodniosłowiańskie czasu przełomów 1890-1990. Literatura czeska, pod red. H. Janaszek-Ivaničkovej, Katowice 1999.

Kategoria:Czescy dziennikarze Kategoria:Czescy krytycy literaccy Kategoria:Czescy prozaicy XIX wieku Kategoria:Pisarze związani z Pragą Kategoria:Ludzie urodzeni w Pradze Kategoria:Pochowani na Cmentarzu Malvazinky w Pradze Kategoria:Urodzeni w 1840 Kategoria:Zmarli w 1914