Projekt socjalny – zespół zaplanowanych działań mających na celu poprawę sytuacji społecznej, oparty na założeniach teoretycznych oraz diagnozie społecznej. Opis projektu jest podstawą do wdrożenia oraz jego ewaluacji (oceny)D. Wolska-Prylińska, Projekt socjalny w kształceniu i działaniu społecznym, Katowice 2010, s. 56..
Inaczej, projekt socjalny jest ograniczonym w czasie i przestrzeni społecznej przedsięwzięciem o charakterze pomocowymE. Kantowicz, Elementy teorii i praktyki pracy socjalnej, wyd. Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, Olsztyn 2001, s. 138.. Głównym założeniem planowanego działania powinno stać się dążenie do pozytywnej zmianyE. Kantowicz, Elementy teorii i praktyki pracy socjalnej, Olsztyn 2001, s. 144.. Projekt jest systemem wielu interwencji, które przebiegają etapowo i są ze sobą powiązane.
Projekt oprócz samego planu i wizji działania jest też dokumentem zawierającym opis celów i środków działania pracownika socjalnego oraz szczegóły realizacji. Wywodzi się z koncepcji pracy socjalnej zorientowanej zadaniowo i tworzony jest w celu usystematyzowania interakcji pomiędzy pracownikiem socjalnym a grupą odbiorcówE. Kantowicz, Elementy teorii i praktyki pracy socjalnej, Olsztyn 2001, s. 151.M. Granosik, Profesjonalny wymiar pracy socjalnej, Katowice 2006, s. 79–81..
Projekt jest jednym z wielu narzędzi, którymi posługuje się pracownik socjalny podczas wykonywania profesjonalnej pracy socjalnej. Projekt na ogół odnosi się do jednostek, grup, społeczności lokalnej, które znajdują się czasowo lub trwale w trudnej sytuacji życiowej. Działania mogą być podejmowane wobec różnych odbiorców, zależnie od tego można mówić o projektach: indywidualnych, które odnoszą się do jednostek i stosowane są w indywidualnym toku prowadzenia przypadku. Przyjmuje formę umowy (kontraktu socjalnego) z podopiecznym; grupowych (w tym także rodzinne) skierowanych do grupy lub większej zbiorowości odbiorców; instytucjonalnych, które odnoszą się do placówek, kreują ich powstanie lub zmierzają do modyfikacji ich funkcjonowania.
Projekt socjalny, który powstaje w toku działania spełnia funkcję społeczną. Mianowicie dynamizuje społeczność, sprzyja integracji i koordynacji podmiotów działających oraz może oddziaływać terapeutycznieE. Kantowicz, Elementy teorii i praktyki pracy socjalnej, Olsztyn 2001, s. 139.D. Wolska-Prylińska, Projekt socjalny w kształceniu i działaniu społecznym, Katowice 2010, s. 126–128..
Geneza metody Projekt socjalny wywodzi się z metody pracy socjalnej skupionej na aktywizowaniu, pobudzaniu i organizowaniu środowiska lokalnego do życia społecznegoE. Kantowicz, Elementy teorii i praktyki pracy socjalnej, Olsztyn 2001, s. 128.T. Pilch, Metoda organizowania środowiska, [w:] T. Pilch, I. Lepalczyk, Pedagogika Społeczna, Warszawa 1995, s. 270..
O projektowaniu działań społecznych pisał już A. Podgórecki (1962), wskazując na bardzo ważną cechę, którą jest postępowanie celowościowe składające się z diagnozy, uzasadnienie, konstruowania projektu, jego realizacji oraz oceny. Samą realizację uznaje się za element pozanaukowyD. Wolska-Prylińska, Projekt socjalny w kształceniu i działaniu społecznym, Katowice 2010, s. 40..
Projekt socjalny może być określany zarówno w kategorii samodzielnej metody działania, ale także sposobu działania w ramach wykształtowanych już metod pracy socjalnej, jak metoda pracy z grupą, metoda pracy ze społecznością lokalną czy jednostką.
Projekty mogą służyć celom społecznym, przy jednoczesnej realizacji celów edukacyjnych. Początki projektów w kontekście pedagogicznym sięgają XVI wieku. Metoda uczenia przyszłych adeptów (np. architektury) przez realizacje określonych zadań-projektów była stosowana w Akademii Świętego Łukasza, kształcącej osoby zdobywające wolne zawody. Uczniów aktywizowano do działalności w środowisku lokalnym poprzez regularnie rozpisywane konkursy na najlepszy projekt. Głównym celem nie była jednak rywalizacja, lecz ćwiczenie umiejętności i zdobywanie wiedzyD. Wolska-Prylińska, Projekt socjalny w kształceniu i działaniu społecznym, Katowice 2010, s. 32..
Projekty w kontekście pedagogicznego kształcenia do zawodu wskazuje również John Dewey, odwołując się do filozofii pragmatyzmu. Założenia kształcenia z wykorzystaniem praktycznie realizowanych projektów, o charakterze prospołecznym. Jak podkreśla J. Dewey korzyści edukacyjne przy uczeniu się z wykorzystaniem projektowania wynikają z myśli refleksyjnych, które powodują świadomy wysiłek, pobudza potrzebę zdobycia wiedzy i wykorzystania jej w doświadczanej praktyce projektu.
Wielowymiarowość projektowania socjalnego Realizowane projekty socjalne mają charakter wielowymiarowy. Wiąże się to z interdyscyplinarnym charakterem pracy socjalnej, jako pomocowej działalności społecznej. Projektowanie socjalne można rozpatrywać w aspektach: socjologicznym, psychologicznym, pedagogicznym. Aspekt socjologiczny projektowania opiera się na założeniu, że działania nastawione na pobudzanie i aktywizowanie społeczności ku rozwojowi społecznemu są akceptowane przez ogół ludności. W tym przypadku praca socjalna czerpie z ogromnego dorobku wiedzy socjologicznej dotyczącej społeczeństwa. Dodatkowo dorobek socjologiczny pomaga poprzez różne konstrukcje teoretyczne w interpretowaniu rzeczywistości oraz tworzeniu skutecznych sposobów jej rozwoju.
Projektowanie socjalne w aspekcie psychologicznym nastawia twórcę projektu (pracownika socjalnego) na uwzględnianie nie tylko ogólnej idei, zamysłu, który chce zrealizować, ale także pragnień, potrzeb i oczekiwań środowiska, jednostek i grup społecznych, do których projekt swój kieruje. Wymiar psychologiczny poddaje pytania dotyczące zasadności konkretnego działania, całego projektu, a także efektów jego wdrożenia, jak planowane działanie wpłynie na odbiorców (klientów pomocy społecznej).
Aspekt pedagogiczny odwołuje się do wychowawczej roli pracowników socjalnych w kształtowaniu oraz rozwoju społeczności lokalnej, a także grup i jednostek. Wynika to z charakteru pracy socjalnej jako celowych i intencjonalnych działań o charakterze wychowawczym.
Tworzenie projektu socjalnego Fazy projektu Kompleksowa praca z wykorzystaniem projektowania socjalnego opiera się na trzech podstawowych fazach: Przygotowanie (konceptualizacja) Realizacja (operacjonalizacja) Ewaluacja (ocena). Konceptualizacja polega na spojrzeniu na sytuację problemową od strony racjonalnego działania, stworzeniu koncepcji działania w oparciu o diagnozę problemu społecznego oraz poszerzeniu wiedzy na jego temat, wyznaczeniu celów do realizacji, zaplanowaniu metod i środków niezbędnych do ich realizacji. Na etapie operacjonalizacji następuje wdrożenie zaplanowanych działań, sukcesywne osiąganie celu głównego i celów szczegółowych. Ewaluacja natomiast jest systematycznie realizowana w trakcie projektowania socjalnego, a także po realizacji projektu. Ocena dotyczy osiągnięcia celów, zastosowanych metod, uzyskanych efektów oraz dokonanych zmian u uczestników projektu.
Etapy projektu Metoda ta jako w formie zapisu służącego późniejszej realizacji określonych w planie celów jest usystematyzowana i podzielona na etapy. Ewa Kantowicz wyróżnia dziesięć etapów: Zdefiniowanie problemu socjalnego, tj. zauważenie pewnej specyficznej trudności, problemu społecznego z którym nie można sobie poradzić, stosując dotychczasowe typowe metody pracy socjalnej, Diagnoza problemu, która ma na celu jakościowe i ilościowe zanalizowanie obranego problemu socjalnego, oszacowanie rozmiaru problemu, Usytuowanie problemu w kontekście teorii społecznych, podczas którego następuje powiązanie aktualnego problemu z istniejącymi koncepcjami teoretycznymi z zakresu socjologii, profilaktyki społecznej, pedagogiki i psychologii. Szukanie uzasadnienia podejmowanego działania w analizie problemu w oparciu o te koncepcje, Określenie celu projektu i zadań (cele operacyjne) – cele i zadania powinny zrodzić się na gruncie wiedzy o dotychczasowych (nieskutecznych) działaniach, oraz być dla nich alternatywą, pewnego rodzaju odmiennym podejściem do sprawy. Opracowanie założeń metodologicznych – założenia metodologiczne powinny odnosić się zarówno do aspektu realizacji projektu w środowisku, jak i do diagnozowania tej społeczności. W przypadku diagnozowania należy skorzystać z metodologii badań społecznych. Opracowanie metodologii w odniesieniu do etapu realizacji projektu dotyczą form, metod i technik stosowanych w celu wdrożenia projektu, a także osiągnięcia jego zamierzeń, Analiza założeń metodologicznych, często wykonywana już w trakcie prac koncepcyjnych, ma na celu uwzględnienie zapotrzebowania jednostek/ odbiorców na konkretne formy pracy, a także możliwości środowiskowych, np. instytucji, które projekt będzie realizować, Ustalenie planu pracy, tj. stworzenie harmonogramu realizacji zadań służących przygotowaniu do realizacji, a także samej realizacji projektu, w tym także: określenie kompetencji osób realizujących projekt, określenie ram czasowych, uzgodnienie form realizacji projektu z instytucjami wspomagającymi jego realizację. Wdrażanie projektu – systematyczna realizacja harmonogramu prac, a także weryfikacja obranych założeń, Analiza odbioru projektu przez uczestników – ocena obiektywnych i subiektywnych elementów realizacji projektu, ich skuteczności, celowości i przydatności na potrzeby społeczne i konkretnych jednostek, Opracowanie wniosków – zbiorcze opracowanie, dotyczące sprawozdania z realizacji, uwzględniające czynniki utrudniające jego realizację, oraz czynniki pomagające, uwagi niezbędne z punktu widzenia realizacji kolejnych projektów oraz sugestie dotyczące przyszłych realizacjiE. Kantowicz, Elementy teorii i praktyki pracy socjalnej, Olsztyn 2001, s. 145–148..
Inni autorzy określają projekt socjalny w ramach sześcioetapowego procesu, przebiegającego w następujących etapach: Programowanie – etap wynikający z analizy potrzeb, możliwości i zagrożeń społeczności lokalnej. W tej fazie powinno się wyłonić najbardziej wrażliwe obszary tej społeczności oraz dać zaczątek do przygotowywania działań mających wspierać jej rozwój. Identyfikacja – etap, którego wynikiem jest wykreowanie wstępnej koncepcji projektowanych działań. W etapie identyfikacji wskazuje się konieczne do podjęcia działania, określając zakres projektu. Formułowanie – etap polegający na uszczegółowieniu niezbędnych w projekcie informacji, szczególnie o charakterze techniczno-finansowym oraz konsultowaniu planowanych działań z przykładowymi grupami odbiorców. W wyniku formułowania powstają niezbędne dokumenty stanowiące podstawę realizacji projektu socjalnego. Finansowanie – etap, w którym projekt przechodzi weryfikację przełożonych lub instytucji decydujących o przyznaniu środków. Wdrożenie jest właściwą realizacją zaplanowanych działań projektowych, połączona ze stałym monitoringiem przeprowadzanych działań. Ewaluacja jest merytoryczną oceną realizowanych działań zarówno w trakcie, jak i po realizacji projektu. Ma na celu określenie skuteczności zrealizowanego projektu oraz możliwość wyniesienia wniosków mogących pomóc w przyszłych realizacjachG. Wronowski, Jak skutecznie napisać projekt socjalny?, Warszawa 2006..
Elementy dokumentacji projektu socjalnego