Okręg Wilno Armii Krajowej

Okręg Wileński – jednostka terytorialna Służby Zwycięstwu Polski, Związku Walki Zbrojnej następnie Armii Krajowej o kryptonimach: „245”, „Miód”, „240”, „Wiano”, „Jagody”. Okręg był jednostką samodzielną, podlegał bezpośrednio Komendzie Głównej ZWZ/AK, obejmował obszar byłego województwa wileńskiego i Litwy w granicach z 1939. W swojej strukturze zawierał również Podokręg Litwa Środkowa. Komendantem okręgu był ppłk Nikodem Sulik ps. „Jodko”, a po jego aresztowaniu w kwietniu 1941 mjr/ppłk Aleksander Krzyżanowski ps. „Wilk”. Szefem Kedywu okręgu był cichociemny por. Adam Boryczka ps. „Brona”, „Tońko”, po jego przejściu od połowy sierpnia 1943 do oddziałów leśnych mjr Kazimierz Radzikowski ps. „Dąbek”. W okręgu działało ponad 30 Ośrodków Dywersyjnych oraz Ośrodków Dywersyjno-Partyzanckich. Od 1 sierpnia 1943 Komenda Okręgu miała łączność ze Sztabem Naczelnego Wodza w Londynie, dzięki pracy własnej radiostacji o kryptonimie „Wanda 19”.

Po operacji Ostra Brama, 17 lipca 1944 jednostki NKWD rozpoczęły rozbrajanie żołnierzy AK okręgu wileńskiego; aresztowano 7924, w tym gen. bryg. Aleksandra Krzyżanowskiego ps. „Wilk” oraz 650 oficerów i podoficerów, zamordowano co najmniej 60, ok. 6 tys. osadzono w obozie w Miednikach. Przez ponad rok w okręgu trwały walki z okupantem sowieckim.

Wileński Okręg AK został odtworzony w pojałtańskiej Polsce jako jednostka eksterytorialna przez ppłk. Antoniego Olechnowicza ps. Pohorecki; podlegały mu 5 i 6 Wileńska Brygada AK, odtworzone na Podlasiu oraz w Borach Tucholskich przez mjr Zygmunta Szendzielarza ps. Łupaszko. Obaj zostali zamordowani przez władze komunistyczne w warszawskim więzieniu przy ul. Rakowieckiej. Okręg został rozbity przez komunistów w 1948, ale ostatnie grupy leśne z 6 Wileńskiej Brygady AK walczyły aż do 1952 roku.

Oddziały partyzanckie Pierwszy stały oddział partyzancki w okręgu utworzono w marcu 1943, dowodzony był przez ppor. Antoniego Burzyńskiego ps. Kmicic, po kilku miesiącach uzyskał status brygady w sile ok. 300 żołnierzy. 26 sierpnia 1943 wraz ze sztabem został zaproszony przez sowieckiego dowódcę Brygady im. Woroszyłowa na rozmowy w bazie nad Naroczą. Sowieci aresztowali, rozbroili, następnie zamordowali ok. 80 partyzantów wraz z „Kmicicem”.

We wrześniu 1943 oddział został odbudowany przez rtm. Zygmunta Szendzielarza ps. Łupaszko. Utworzono także kolejne oddziały: cichociemnego por. Adama Boryczki ps. „Tońko”, N.N. ps. „Dzik”, por. Gracjana Fróga ps. „Szczerbiec”, por. Adama Walczaka ps. „Nietoperz” oraz Jana Czerwińskiego ps. „Żuk”. Pod koniec 1943 oddziały rozpoczęły przekształcanie się w brygady partyzanckie: m.in. oddział „Szczerbca” w 3 Brygadę, oddział „Łupaszki” w 5 Brygadę, oddział „Tońki” stał się zawiązkiem 6 Brygady, oddział „Żuka” w 7 Brygadę, oddział „Nietoperza” został zalążkiem 13 Brygady. W okręgu działało 16 brygad partyzanckich oraz 10 mniejszych oddziałów, łącznie w sile ok. 10 tys. żołnierzy.

W kwietniu 1944 powołano Sztab Oddziałów Polowych oraz z Inspektoratów: „A” (wileńsko-trocki), „B-C” (Brasław-Postawy) oraz „F” (Oszmiana-Mołodeczno) utworzono trzy zgrupowania partyzanckie. W pierwszym półroczu 1944 wileńskie oddziały AK przeprowadziły ok. sto kilkadziesiąt istotnych akcji bojowych przeciwko niemieckiemu okupantowi i litewskim kolaborantom.

Pod okupacją sowiecką Gen. Michał Tokarzewski-Karaszewicz, komendant powstałej w Warszawie 27 września 1939 roku Służby Zwycięstwu Polski, wysłał do Wilna trzech emisariuszy. Byli to: płk dypl. Janusz Gaładyk, ppłk dypl. Nikodem Sulik „Jodko” oraz mjr Aleksander Krzyżanowski „Andrzej”. Oficerowie przybyli do Wilna 8 grudnia 1939 bez płk. Janusza Gaładyka, którego to aresztowano na granicy litewsko-sowieckiej.

Poprzez ks. Kazimierza Kucharskiego nawiązali oni łączność z samorzutnie powstałymi organizacjami podziemnymi. 28 grudnia 1939 formalnie powstał Wileński Okręg SZP wchłaniający wszystkie powstałe podziemne organizacje na terenie Wileńszczyzny.

Już w styczniu 1940 przemianowano SZP na Związek Walki Zbrojnej. Okręg Wileński ZWZ podlegał bezpośrednio komendantowi głównemu ZWZ w Paryżu, gen. broni Kazimierzowi Sosnkowskiemu. Łączność utrzymywano za pośrednictwem bazy w Kownie, a później bazy „Anna” w Sztokholmie.

Organizacja SZP-ZWZ na początku 1940 roku thumb|145px|Nikodem Sulik Obsada Dowództwa Wojewódzkiego (od maja 1940 Komenda Okręgu) dowódca wojewódzki (komendant okręgu) – ppłk Nikodem Sulik zastępca (szef sztabu) – ppłk Adam Obtułowicz zastępca dowódcy ds. propagandy – mjr Władysław Kamieński kwatermistrz – mjr Aleksander Krzyżanowski szef ogólnoorganizacyjny – kpt. dypl. Antoni Olechnowicz szef wywiadu – ppłk dypl. Zygmunt Cetnerowski szef łączności – por. Stefan Czernik przewodniczący komisji finansowej – ks. dr Kazimierz Kucharski komendant garnizonu Wilno „Dwór” kpt. Aleksander Wasilewski kpt. Karol Zieliński komendant prowincji „Pole”

mjr Józef Roczniak kpt. Czesław Dębicki adiutant – por. Bolesław Wasilewski W styczniu 1943 roku zlikwidowano podział okręgu na „Dwór” i „Pole”. Od tej pory okręg dzielił się na garnizon miasta Wilno i Inspektoraty.

Pod okupacją niemiecką Zgodnie z dekretem Hitlera z 17 lipca 1941 roku „Administracja terytoriami na Wschodzie”, Wileńszczyznę wraz z Litwą określono jako Generalbezirk Liteauen. Utworzono dwa Gebietskommissariaty: Wilna-Stadt pod zarządem Kreisleitera NSDAP Hansa Hingsta j Wilna-Land pod zarządem SS-Obersturmführera Horsta Wulfa. Obok niemieckiego Gestapo, służby bezpieczeństwa i policji powstały odpowiedniki litewskie włącznie z polityczną Saugumą.

Zgodnie z wytycznymi Komendy Głównej Wileńszczyzna została podzielona na Wilno-Miasto oraz Wilno-Wieś (Prowincja)Snasin W. Inspektorat „F” s. 19.. Wilno – Miasto otrzymało kryptonim „Dwór”, a Wilno-Wieś kryptonim „Pole”. Komendantem „Pola” został inż. por Czesław Dębicki „Chudy”, a szefem sztabu Mieczysław Potocki „Kamień”.

14 lutego 1942 roku Związek Walki Zbrojnej przemianowano na Armię Krajową. Na wiosnę z Komendy Głównej AK w Warszawie przybyli do Komendy Okręgu ppłk Lubosław Krzeszowski „Ludwik” oraz kpt. Teodor Cetys „Sław”. Zgodnie z wytycznymi Komendy Głównej nastąpiła reorganizacja Komendy Okręgu Wileńskiego AK.

Komenda Okręgu Wileńskiego AK Obsada w 1944 thumb|145px|Aleksander Krzyżanowski „Wilk” komendant – ppłk Aleksander Krzyżanowski „Wilk” szef sztabu – ppłk Lubosław Krzeszowski „Ludwik” Oddział I Ogólnoorganizacyjny – ppłk Julian Kulikowski „Ryngraf”, „Witold”, „Drohomirski” Oddział II Wydział Operacyjny – Stefan Stawiej „Otto” Kontrwywiad – sędzia Mirosław Głębocki „Cecylia” Oddział III Operacyjno-szkoleniowy – cichociemny mjr Teodor Cetys „Sław” Oddział IV Kwatermistrzowski – mjr Stanisław Heilman „Wileńczyk”, „Tomasz” Oddział V Łączności – kpt Stefan Czernik „Orwat” Oddział VI BIP – Antoni Kokociński „Julian”, „Tulipan” Komórka Kedywu – mjr Kazimierz Radzikowski „Dąbek” Wojskowy Sąd Specjalny – ppor. czasu wojny Stanisław Ochocki „Argus” Służba Duszpasterska – ks. ppłk Piotr Rynkiewicz „Piotr”, „Aleks”

Inspektoraty rejonowe 250px|right W czerwcu 1942 roku, zamiast dotychczasowego podziału na „Dwór” i „Pole” wprowadzono inspektoraty. Inspektoraty rejonowe dzieliły się na obwody, które pokrywały się z powiatami według podziału administracyjnego sprzed 1939 r. Inspektorat „A” – mjr Antoni Olechnowicz Podinspektorat Północny – kpt. Emanuel Protesch „Emka” Podinspektorat Południowy – kpt. Jerzy Bronikowski „Dzik” Garnizon Wilno Inspektorat „B” – mjr Mieczysław Potocki Obwód Święciański Obwód Brasławski Inspektorat „C” – mjr Stefan Świechowski Obwód Postawski Obwód Dziśnieński Inspektorat „BC”Powstał w 1943 z połączenia Inspektoratu „C” i Inspektoratu „B” (wiosną 1943 komendant Inspektoratu C mjr Stefan Świechowski „Sulima” został ciężko ranny).. – mjr Mieczysław Potocki Inspektorat „E” – dr Stanisław May Obwód Kowieński – Mieczysław Turkiewicz ps. „Szofer” Obwód Kiejdański – chor. Franciszek Madoński ps. „Pochmurny” Obwód Szawelski – Teodor Nagurski ps. „Michał” Inspektorat „F” – mjr Czesław Dębicki Obwód Oszmiański „Oset” – ppor. Tadeusz Czernik „Cis” Obwód Mołodeczański „Mleko” – por. Władysław Burak „Gajewski” Obwód Wilejski

Przygotowania do Burzy W kwietniu 1944 roku, na podstawie rozkazu organizacyjnego Komendy Okręgu, na bazie inspektoratów utworzono sztaby zgrupowań partyzanckich. 6 czerwca oficjalnie ujawnione zostało Dowództwo Oddziałów Partyzanckich Okręgu Wileńskiego.

Dowództwo thumb|220px|Tablica pamiątkowa ku czci gen. Aleksandra Krzyżanowskiego „Wilka” oraz jego podkomendnych z Armii Krajowej (bazylika św. Elżbiety we Wrocławiu) Dowódca – ppłk Aleksander Krzyżanowski „Wilk” Szef sztabu – cichociemny mjr dypl. Teodor Cetys „Sław” Szef oddziału I – kpt. Zbigniew Brodzikowski „Rarańcza” Szef oddziału II – por. Józef Ciecierski „Rokita” Szef oddziału III – ppłk Zygmunt Blumski „Strychański” Szef oddziału IV – mjr Kazimierz Radzikowski „Robur” Szef oddziału V – kpt. Stefan Czemik „Orwat” Szef oddziału VI – por. Antoni Snarski „Solny” Szef saperów – kpt. Michał Kwszyc „Kowal”, Szef służby sanitarnej – por. dr Michał Reicher „ Sosna”Skład podano za Z dziejów Armii Krajowej na... s. 51–52..

Zgrupowania partyzanckie: thumb|220px|Tablica upamiętniająca bohaterów okręgu wileńskiego i nowogródzkiego AK na dziedzińcu kościoła św. Wojciecha w Poznaniu Zgrupowanie nr 1 Okręgu Wilno Armii Krajowej 2 Wileńska Brygada Armii Krajowej 3 Wileńska Brygada Armii Krajowej 5 Wileńska Brygada Armii Krajowej 7 Wileńska Brygada Armii Krajowej Zgrupowanie nr 2 Okręgu Wilno Armii Krajowej 1 Wileńska Brygada Armii Krajowej 4 Wileńska Brygada Armii Krajowej „Narocz” 23 Brasławska Brygada Armii Krajowej 24 Brygada Armii Krajowej „Dryświaty” 36 Brygada Armii Krajowej „Żejmiana” Wileńska Brygada Armii Krajowej „Gozdawa” Oddział Rozpoznawczy – por. Borys Sztark „Ptasznik” Zgrupowanie nr 3 Okręgu Wilno Armii Krajowej 8 Oszmiańska Brygada Armii Krajowej 9 Oszmiańska Brygada Armii Krajowej 10 Oszmiańska Brygada Armii Krajowej 12 Oszmiańska Brygada Armii Krajowej 13 Mołodeczańska Brygada Armii Krajowej

Ważniejsze akcje bojowe oddziałów partyzanckich Data i miejsce Opis działań Gieladnia 15 kwietnia 1943 Chrzest bojowy OP „Kmicica”. Oddział dokonał ataku na stację kolejową i magazyny. Zniszczono urządzenia stacyjne, zdobyto broń i amunicję. Duniłowicze 1/2 sierpnia 1943 OP „Kmicica” zlikwidował posterunek niemiecki. Straty nieprzyjaciela: kilku zabitych. Zdobyto: kilka sztuk kb i pm z zapasem amunicji oraz żywność. Male 7 sierpnia 1943 Pierwsze starcie oddziału partyzanckiego na terenie Inspektoratu F. OP „Świta” stoczył potyczkę z Niemcami i policją litewską. Zginął dowódca oddziału „Świt” Tadeusz Borowiński. Żodziszki 14/15 sierpnia 1943 OP „Kmicica” zlikwidował załogę miasteczka. Stanowiło ją ok. 50 żandarmów niemieckich i 80 policjantów litewskich. Zdobyto broń, amunicję, umundurowanie i żywność. Zanarocze-Hatowicze 26 sierpnia 1943 Partyzanci sowieccy z oddziału Markowa podstępnie opanowali bazę OP „Kmicica” w Zanaroczu i rozbroili polskich partyzantów. Rozstrzelano „Kmicica”, 56 polskich partyzantów i 20 członków konspiracji terenowej. Madziuny 28 sierpnia 1943 OP „Żuka” spalił most na Mereczance, powodując zakłócenia ruchu kołowego na szosie Wilno-Grodno. Chojeckowszczyzna 12 września 1943 Drużyna „Maksa” ostrzelała bandę rabunkową. W związku z brakiem amunicji partyzanci wycofali się. Przeciwnik poniósł duże straty. Sorok-TataryTakże w Skorbucianach i Południa 19–24 września 1943 Zlikwidowano kilka małych band rabunkowych i kolaborantów z Niemcami i Litwinami. Popiszki 17 X 1943 OP „Szczepcia” wpadł w zasadzkę przygotowaną przez Łotyszów. W walce zginęli „Lipniak” i „Hardy”. Łotysze stracili 4 zabitych i kilku rannych. Rozproszony polski oddział wycofał się do bazy. Worniany 5 listopada 1943 OP „Górala” rozbił więzienie, uwolnił Żydów i miejscowych rolników. W urzędzie gminy zniszczył dokumentację. Turgiele i Taboryszki