Tadeusz Heftman (ur. 9 maja 1906 w Sosnowcu, zm. 1995 w Wielkiej BrytaniiRadioelektronicy polscy.) – inżynier radiotechnik, pionier krótkofalarstwa w Polsce; syn adwokata Józefa Eugeniusza Heftmana oraz Anieli Adeli z Bobowskich.
Życiorys Od młodości przejawiał zdolności konstruktorskie – budował odbiorniki i nadajniki radiowe. Uczył się początkowo w domu, od 1915 w prywatnym gimnazjum Karola Araszkiewicza w Sosnowcu, od 1920 w Państwowym Gimnazjum im. S. Staszica (obecnie IV LO) w Sosnowcu. Po zdaniu egzaminu dojrzałości w 1925, we wrześniu podjął naukę na Wydziale Elektrycznym Politechniki Warszawskiej. Od 1929 studiował na politechnice w Grenoble, tam uzyskał dyplom i tytuł inżyniera elektronika.
Od początku 1924 roku w Sosnowcu działała jedna z najstarszych organizacji radioamatorskich w Polsce – Komitet Szkolenia Młodzieży w Radjotechnice, założona przez jego ojca. 6 grudnia 1925 roku Tadeusz Heftman, używając znaku TPAX, przeprowadził pierwszą potwierdzoną amatorską łączność z radioamatorem holenderskim N0PM. Pół roku później w kwietniu 1926 roku pod tym samym znakiem TPAX przeprowadził pierwszą łączność międzykontynentalną z amerykańskim krótkofalowcem U1AAO. Połączenia te udokumentowano kartami QSL, opublikowanymi w jubileuszowym, grudniowym numerze „Krótkofalowca Polskiego”. Daty te uznaje się za narodziny polskiego krótkofalarstwa. Od tego czasu następuje jego dynamiczny rozwój; w grudniu 1925 powstaje pierwsze na świecie biuro QSL.
Tadeusz Heftaman przed wojną był głównym inżynierem i konstruktorem Warszawskiej Wytwórni Radiotechnicznej AVA, spółki założonej we współpracy ze Sztabem Głównym WP. AVA produkowała m.in. radiostacje lotnicze i morskie, sprzęt radiołączności oraz radiopodsłuchu dla Biura Szyfrów, a także sprzęt łączności m.in. dla Policji i Straży Granicznej. W Wytwórni AVA złamano konstrukcję pierwszych wersji (handlowej wersji) niemieckiej maszyny szyfrującej Enigma oraz wyprodukowano polską maszynę szyfrującą, od pierwszych liter nazwisk jej twórców nazwaną LACIDA. Heftman zaprojektował także konspiracyjne radiostacje dla polskiego wywiadu – Oddziału II Sztabu Głównego Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego, typu A1 (AP-1), zwane „pipsztokami”. „Wytwórnia radiotechniczna AVA prawie od czasu swego powstania była głównym dostawcą sprzętu radiowego i specjalnego dla Sztabu Głównego i odegrała znaczną rolę w rozwiązaniu „Enigmy”.
Po wybuchu wojny zaprojektował dla Sztabu Naczelnego Wodza zespół 16 radiostacji nadawczo – odbiorczych, które służyły do łączności z radiostacjami Armii Krajowej oraz wspierały łączność pomiędzy okręgami AK w okupowanej Polsce.
W listopadzie 1940 w Stanmore, na północny zachód od Londynu, zaczęły działać Polskie Wojskowe Warsztaty Radiowe (PWWR, ang. Polish Wireless Research Unit), początkowo jako zaplecze techniczne dla Ośrodka Radio Sztabu Naczelnego Wodza. W Stanmore działała także polska radiostacja „Marta” oraz polska sekcja radiowywiadu. Siedzibą PWWR były baraki przy Gordon Avenue: Instead House oraz Herendile House. Głównym konstruktorem PWWR został inż. Heftman. W Stanmore, dzięki współpracy z SOE oraz Oddziałem VI Sztabu Naczelnego Wodza kierował wytwarzaniem zminiaturyzowanych radiostacji własnego pomysłu typu AP.
Do końca 1942 wyprodukowano ok. 200 radiostacji. Jeden z pierwszych egzemplarzy zabrał ze sobą gen. Władysław Anders w kwietniu 1942, w podróży z Londynu do Uzbekistanu. Posłużyła m.in. do łączności pomiędzy podlondyńskim Stanmore a Taszkentem. W 1943 wyprodukowano 543 radiostacje, w 1944 aż 1000 radiostacji różnych typów. Co najmniej 600 przekazano brytyjskiemu wywiadowi wojskowemu MI6 oraz SOE, trafiły także do francuskiego Resistance. Około 400 radiostacji zrzucono na potrzeby Armii Krajowej oraz SOE, które dostarczało je ruchom oporu w krajach okupowanych.
W Stanmore produkowano stacje nadawczo-odbiorcze, oznaczone A (AP) oraz B (BP). Miały zwartą konstrukcję, niewielkie rozmiary (280 × 210 × 100 mm) i wagę 6 kg, były solidnie wykonane oraz trudne do wykrycia podczas pracy. Dlatego w 1942 Polskie Wojskowe Warsztaty Radiowe uznano za placówkę wojskową, podporządkowano ją wspólnemu polsko-brytyjskiemu kierownictwu. Dzięki temu otrzymywała przydziały niezbędnych podzespołów.
W aluminiowej skrzynce z odchylaną pokrywą, znajdowały się wszystkie podzespoły i akcesoria oraz instrukcja obsługi. Klucz telegraficzny montowano zwykle na płycie czołowej. Zamiast wskaźników wychyłowych były wskaźniki świetlne: żarówki i neonówki. Radiostacja była zasilana z sieci prądu zmiennego o napięciu 120/220 V, z baterii akumulatorów i przetwornicy wibratorowej, z ręcznego generatora. Stale ją doskonalono, za najlepszy uznaje się model AP-5 o maksymalnym zasięgu do 1500 km. W wersji dla Polaków radiostacja pracowała w zakresie 12–14 MHz, w wersji dla Brytyjczyków (mniejszy zasięg) wystarczał zakres do 8 MHz.
Upamiętnienie 26 czerwca 2025 Rada Miejska Sosnowca nadała imię Tadeusza Heftmana Technikum nr 8 w Zespole Szkół Elektronicznych i Informatycznych w Sosnowcu.
W grudniu 2025, w związku z rocznicą wykonania pierwszej potwierdzonej łączności z terenów Polski przez Tadeusza Heftmana (TPAX) grupa krótkofalowców, z inicjatywy Pana Grzegorza Izowskiego, przygotowała akcję dyplomową dla krótkofalowców 100 lat qslo. Według informacji organizatora w akcji wzięli udział krótkofalowcy z 9 krajów, uczestniczyło w niej 2301 stacji indywidualnych, przeprowadzono 10288 łączności (QSL). Na dzień 29-12-2025 pobrano 310 szt dyplomów, w tym dla stacji PL 200 szt, dla stacji PL premium 65 szt, dla stacji EU 31 szt, dla stacji DX 3 szt, dla stacji aktywujących 10 szt, dla stacji SWL 1 szt
Przypisy
Bibliografia Zbigniew S. Siemaszko – „Pipsztoki”, w: Zeszyty Historyczne 98, 1991 s. 37–56, Instytut Literacki Paryż, .
Linki zewnętrzne instrukcja obsługi radiostacji AP-5 konstrukcji inż. Tadeusza Heftmana, na stronie elitadywersji.org Zapomniany konstruktor „pipsztoków”, w: Biuletyn Informacyjny AK, nr 05 (409) maj 2024, s. 34-37
Kategoria:Polscy inżynierowie radiotechnicy Kategoria:Polscy wynalazcy Kategoria:Radioamatorzy Kategoria:Ludzie radia w Polsce Kategoria:Ludzie urodzeni w Sosnowcu Kategoria:Absolwenci IV Liceum Ogólnokształcącego im. Stanisława Staszica w Sosnowcu Kategoria:Urodzeni w 1906 Kategoria:Zmarli w 1995