Kryzys jugosłowiański – kryzys w 1948 roku w stosunkach pomiędzy Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich (ZSRR) a Socjalistyczną Federacyjną Republiką Jugosławii (SFRJ), który doprowadził do oddalenia się SFRJ od kontrolowanego przez Józefa Stalina bloku państw (bloku wschodniego).
Kryzys ten był wynikiem stopniowo narastających napięć między obiema stronami. U jego podłoża stały eksponowana przez Jugosławię „własna koncepcja komunizmu” oraz prowadzenie samodzielnej polityki na arenie międzynarodowej (m.in. zaangażowanie w wojnę domową w Grecji, planowanie stworzenia federacji bałkańskiej czy zaangażowanie w sprawy Albanii, co Stalin odebrał jako chęć uczynienia z niej jugosłowiańskiego protektoratu), które to cechy odróżniały państwo Josipa Broza Tity od innych państw bloku wschodniego. Broz Tito nie reagował na coraz wyraźniejsze „sugestie” Stalina, aby ten całkowicie podporządkował się polityce ZSRR.
Od marca do czerwca 1948 roku ZSRR nasilił atak propagandowy na SFRJ, której zarzucał między innymi: „odejście od koncepcji marksizmu-leninizmu”, „porzucenie pozycji klasowych”, „nacjonalizm”, „zbyt szybką kolektywizację”, „pogwałcenie demokracji wewnątrzpartyjnej” i „antyradzieckość”. Stanowisko ZSRR poparły: Bułgaria, Czechosłowacja, Węgry i Rumunia.
28 czerwca 1948 roku Komunistyczną Partię Jugosławii wykluczono z Kominformu. Państwa bloku wschodniego zrywały stopniowo kontakty z Belgradem; rozpoczęła się izolacja Jugosławii w Europie Środkowo-Wschodniej. Stalinowi nie udało się obalić jugosłowiańskiego przywódcy, głównie za sprawą pomocy gospodarczej Zachodu i polityki wewnętrznej Broz Tity. Jugosłowiańska „własna wizja komunizmu” stała się faktem, co objawiało się między innymi we wprowadzeniu systemu samorządowego oraz polityczno-ekonomicznej decentralizacji, a później również w określaniu przez rady robotnicze polityki przedsiębiorstw, szpitali czy szkół, realizacją „trzeciej drogi” czy polityką niezaangażowania. Jugosławia nigdy nie wróciła do grupy państw podporządkowanych ZSRR.
Geneza Jeszcze w trakcie II wojny światowej partia jugosłowiańska wywierała wpływ na pozostałe komunistyczne partie kontynentu. Po zakończeniu wojny KPJ popierała rozszerzenie rewolucji na całą Europę, co odrzucał Stalin obawiający się zbrojnej konfrontacji z ZachodemZbigniew Marcin Kowalewski Jugosławia między Stalinem a rewolucją Le Monde diplomatique – Edycja polska, lipiec 2013. W odróżnieniu od innych demokracji ludowych Europy Środkowo-Wschodniej, Jugosławia wyzwoliła się spod okupacji niemieckiej z jedynie bardzo ograniczonym wsparciem Armii Czerwonej. W wyzwoleniu wiodącą rolę miała partyzantka, a jej lider, Tito, po wojnie umocnił swoją pozycję w KPJ i wśród społeczności. Jego osiągnięcia sprawiły też, że droga obrana przez Jugosławię stała się drogą do naśladowania dla pozostałych przywódców państw socjalistycznych Europy. Chociaż Stalin był sojusznikiem Tity, to ZSRR już w 1945 roku założył w KPJ własne siatki agentów.
Już po wojnie doszło do kilku incydentów zbrojnych pomiędzy Jugosławią a aliantami zachodnimi. Przyczyną konfliktów było nabycie przez Jugosławię dawnych terytoriów Włoch na Istrii, a także miast Zadar oraz Rijeka. Broz chciał włączyć do kraju miasto Triest, co spotkało się z protestami państw zachodnich i w rezultacie doprowadziło do incydentów zbrojnych, takich jak bitwa między samolotami jugosłowiańskimi a amerykańskimi. W okresie 1945–1948 jugosłowiańskie myśliwce zestrzeliły co najmniej cztery samoloty transportowe Stanów Zjednoczonych"Air victories of Yugoslav Air Force". Vojska. Oprócz nieoficjalnych bitew mnożyły się konflikty między Włochami a Jugosławią w Czterostronnej Komisji Granicznej (wytyczającej powojenne granice). Marszałek Broz poddał też krytyce stanowisko aliantów wobec Austrii. Uważał on bowiem, że Austria powinna ponieść większe konsekwencje swojego udziału w wojnie poprzez korektę jej granic.
W Jugosławii powstał plan „Maksimum”, zakładał on uderzenie na Włochy i Grecję i wywołanie tam rewolucji w przypadku, gdyby Jugosławia została zaatakowana przez któreś z tych państw lub USAA. Životić, „Zašto je reorganizovana jugoslovenska armija 1948? Ratni plan ‘Maksimum’”, Istorija 20. Veka nr 1, 2008. Plany te budziły niepokój u radzieckiego dyktatora i były o tyle możliwe do zrealizowania, że w lipcu 1948 roku po nieudanym zamachu na lidera Włoskiej Partii Komunistycznej, Palmiro Togliattiego, na przemysłowej północy Włoch doszło do zrywów robotniczych. Tito w greckiej wojnie domowej wprost popierał stronę republikańską, podczas gdy Stalin po rozmowach z Winstonem Churchillem ustalił, że Grecja nie leży w zakresie zainteresowań ZSRR i znajdzie się w brytyjskiej strefie wpływów. Ponadto na granicy z Grecją dochodziło do zbrojnych incydentów. Niepokoje społeczne wybuchły także w sąsiedniej Turcji, co stwarzało zagrożenie, że półwysep ponownie stanie się zarzewiem nowego konfliktu. Atmosferę podgrzewał fakt ingerencji USA w wewnętrzne sprawy pogrążonych w chaosie krajówJerzy Woydyłło, Tito jakiego nie znamy, 1992, „Rozdział XVII: Trudna próba”..
Josip Broz przyjął w Jugosławii antyfaszystowskich partyzantów hiszpańskich, którzy mieli powrócić do Hiszpanii i dołączyć do antyfrankistowskiego ruchu oporu. W 1948 roku do Belgradu przybyła delegacja komunistów hiszpańskich, która chciała uzyskać poparcie Jugosławii dla ewentualnego powstania antyfrankistowskiego. Stalin konsekwentnie opowiadał się przeciwko poparciu republikańskich partyzantek w Grecji i Hiszpanii. 10 lutego 1948 roku, na moskiewskim spotkaniu z komunistami z Jugosławii i Bułgarii, Stalin opowiedział się „za ukróceniem ich [partyzantów greckich] walki i zaprzestaniem pomocy, której udziela się im z terytorium Jugosławii, Albanii i Bułgarii”L.Ja. Gibianskij, „Ot pierwogo ko wtoromu sowieszczaniju Kominforma”, w: Sowieszczanija Kominforma 1947, 1948, 1949: Dokumienty i matieriały, Moskwa, ROSSPEN 1998, s. 346. Zob. Ch.R. Shrader, The Withered Vine: Logistics and the Communist Insurgency in Greece, 1945–1949, Westport – Londyn, Praeger 1999, s. 159-213. Wbrew Stalinowi, 21 lutego Broz zwrócił się do greckiego ruchu oporu, aby ten kontynuował walkę zbrojną i obiecał im udzielenie pomocy.
Stalin uważał poczynania Tity za prowokacje. Był zdania, że jego polityka doprowadzi do wojny, do której ZSRR po stratach poniesionych w wyniku wojny światowej nie jest przygotowany. Jugosławia nie zgodziła się na proponowane przez ZSRR tworzenie przedsiębiorstw mieszanych, które mogły spowodować objęcie kontrolą ZSRR niektórych gałęzi jugosłowiańskiej gospodarki. Jugosłowiańscy komuniści odrzucili plan, według którego Jugosłowianie odstąpić mieli od uprzemysłowienia. W odróżnieniu od innych komunistycznych przywódców, Tito nie uzgadniał polityki zagranicznej z radzieckim ministrem spraw zagranicznych, a radzieccy doradcy wojskowi i cywilni byli odprawiani, gdy krytykowali drogę rozwoju wybraną przez titoistów. Tito uważał, że „potrzebni nam są radzieccy eksperci, instruktorzy i specjaliści, ale nie są nam potrzebni komendanci, bo nauczyliśmy się dowodzić i sami możemy to robić”. Spore problemy stronie radzieckiej przyniósł generał Koča Popović, pełniący rolę szefa sztabu generalnego. Popović krytykował doradców wojskowych z ZSRR, wytykał im wtrącanie się w wewnętrzne sprawy Jugosławii i oskarżał ich o próby ograniczenia potencjału militarnego kraju w myśl radzieckiej strategii „armia radziecka obroni cały obóz”. Z inicjatywy Tity Jugosławię opuścił radziecki generał Nikołaj Dronow, który skrytykował generała Popovića. Stalin bał się, że Jugosławia stanie się drugim, konkurencyjnym wobec ZSRR, ośrodkiem bloku wschodniego, który przyciągnie do siebie inne kraje.
Przebieg thumb|205px|Josip Broz Tito W zimie 1948 roku do ZSRR przybyła delegacja z Jugosławii. W rozmowach wziął udział również reprezentant Bułgarii, Georgi Dymitrow. Na spotkaniu dyskutowano nt. utworzenia ewentualnej Federacji Jugosłowiańsko-Bułgarskiej. Stalin oskarżył przy tym Titę, że chce on zjednoczyć się w jedno państwo z Albanią (dowodami miały być stworzenie projektu połączenia armii dwóch państw, działania armii Jugosławii w Albanii – w obawie przed inwazją grecką – czy współpraca gospodarcza między krajami). Stalin potępił tę politykę i stwierdził, że zadaniem Jugosławii powinno być połączenie się z Bułgarią, a następnie utworzenie Federacji Bałkańskiej z udziałem Albanii. Nie zgodził się na to Tito, który uznał, że Bułgaria powinna stać się republiką związkową Jugosławii (na co z kolei nie godzili się Bułgarzy, którzy widzieli w tym próbę ograniczenia ich niezależności – Bułgaria przystała jedynie na możliwość konfederacji). Po sporze, w geście ostrzeżenia, Sowieci wycofali z Jugosławii swoich doradców. Po tych wydarzeniach przywódca Jugosławii, zmotywowany chęcią stworzenia silnej i niezależnej gospodarki, otwarcie skrytykował Stalina. 27 marca Stalin wysłał Ticie list, w którym określił on stanowisko Jugosławii jako „antyradzieckie”, określił on komentarze Tity odnośnie do ZSRR i WKP(b) jako lewicowe frazesy powołując się przy tym na komentarze, w których Tito stwierdził m.in. że „w ZSRR panuje wielkomocarstwowy szowinizm”, „socjalizm w ZSRR przestał być rewolucyjny”, „WKP(b) jest zwyrodniała”, a to Jugosławia jest reprezentantem prawdziwego „rewolucyjnego socjalizmu”. Dyktator porównał Titę do Lwa Trockiego, a list w imieniu ZSRR zakończył słowami „Uważamy, że kariera polityczna Trockiego jest wystarczająco pouczająca”D. Marković, S. Kržavac, op. cit., s. 74-75. Ze strony stalinowskiej pod adresem KPJ padły oskarżenia o złe traktowanie radzieckich doradców, oddanie czołowych stanowisk w rządzie w ręce agentów Zachodu czy przyjęcie doktryny trockistowskiej (co było w warunkach bloku wschodniego poważnym oskarżeniem).
Jeszcze w lutym 1948 roku, gdy marszałek Tito zachorował, Stalin zaoferował wysłanie do niego swojego osobistego lekarza. W czasie operacji wycięcia wyrostka doszło do sporu między lekarzami – sowieccy lekarze po skończonym zabiegu chcieli przeprowadzić ponowną operację, tłumacząc to skrętem kiszek. Ponownemu zabiegowi sprzeciwili się obecni na sali Jugosłowianie. Po latach przyjaciel Tity, Milan Źeźelj, wspominał, że projekt ponownej operacji narodził się wtedy, gdy lekarze jugosłowiańscy nie byli na sali obecni, a gdy tylko zobaczył, że radzieccy lekarze wyciągają nieznane mu leki, pośpiesznie zamknął ich w pokoju i wezwał pozostałych lekarzy. Według radzieckiego historyka Roja Miediediewa, po incydencie Tito wysłał do ZSRR telegram, w którym twierdził, że lekarze wysłani przez Stalina próbowali go zamordować. Marszałek, chcąc zapewnić sobie wsparcie partii w walce ze Stalinem, zwołał posiedzenie plenarne Komitetu Centralnego KPJ. Odbyło się ono w nocy z 12 na 13 kwietnia, na plenum przygotowano odpowiedzi na zarzuty postawione przez Stalina. Poproszono stronę sowiecką o wysłanie do Jugosławii zespołu, który mógłby pomóc w rozwiązaniu wszystkich sporów i zaprotestowano przeciwko naruszaniu suwerenności i niepodległości Jugosławii. Odmówiono udziału w dyskusji ideologicznej i odpowiedziano na oskarżenia personalne. Zanim Komitet Centralny dostał odpowiedź z ZSRR, swoje listy wysłały KC partii węgierskiej, rumuńskiej, bułgarskiej i czechosłowackiej, w których skrytykowały one politykę Jugosławii i wyraziły solidarność ze Związkiem Radzieckim. Tito nie został poddany krytyce jedynie przez Polską Partię Robotniczą, na czele której stał wtedy Władysław Gomułka.