thumb|Węzeł potrójny Galapagos thumb|Wulkan Wolf na wyspie Isabela Galapagos, także Wyspy Żółwie (, nazwa urzędowa: , czyli „Archipelag Kolumba”) – archipelag pochodzenia wulkanicznego na Oceanie Spokojnym, na wysokości równika, ok. 1000 km na zachód od wybrzeża Ameryki Południowej. Wyspy należą do Ekwadoru, a ich powierzchnia wynosi ok. 8 tys. km².
W 1978 roku archipelag został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO. W 2001 roku wpis poszerzono o Rezerwat Morski Galápagos.
Nazwa Archipelag jest znany pod wieloma nazwami.
Hiszpańska nazwa „Archipiélago de Galápagos” albo „Islas Galápagos” pochodzi od słowa „galápago” oznaczającego żółwia, co wiąże się z zamieszkującymi wyspy żółwiami słoniowymi. Raport odkrywcy wysp Tomása de Berlangi, w którym opisano żółwie „galápagos” posłużył jako źródło informacji dla flamandzkiego kartografa Abrahama Orteliusa, który nowe wyspy nazwał „Insulae de los Galápagos” i umieścił na mapie Orbisterrarum opublikowanej w 1574 roku. Także w latach 70. XVI wieku wyspy pojawiły się jako „Insulae de los Galápagos” na mapie drugiego flamandzkiego kartografa Merkatora.
Później jednak wyspy nazywano Las Encantadas (pol. „Zaczarowane Wyspy”). Z nazwą związana jest historia kapitana Diego de RivadeneiryKricher posługuje się pisownią „Deigo de Rivadeneira”., uciekającego w połowie XVI w. z Peru, którego statek został zniesiony przez prądy w kierunku Galapagos. Prądy morskie były tak silne, że uniemożliwiały dopłynięcie do brzegu wysp, a żeglarzom zdawało się, że to wyspy przesuwają się po morzu – stąd miały być „zaczarowane”.
Pierwszą mapę nawigacyjną wysp sporządził w 1684 roku bukanier Ambrose Cowley, a poszczególnym wyspom nadał angielskie nazwy pochodzące od nazwisk brytyjskich rodów szlacheckich.
Po przyłączeniu wysp do Ekwadoru w 1832 roku archipelag nazwano „Archipiélago de Ecuador”. W 1892 roku w 400. rocznicę odkrycia Ameryki przez Krzysztofa Kolumba wyspy otrzymały swoją oficjalną – jednak rzadko używaną – nazwę „Archipiélago de Colón”.
Współcześnie archipelag znany jest pod nazwą „Galápagos”: większe wyspy mają nazwy zarówno hiszpańskie, jak i angielskie, a mniejsze często tylko angielskie. Wiele wysp ma po kilka nazw w obydwu językach. Angielskie nazwy zostały nadane od nazwisk brytyjskich rodów szlacheckich (Albemarle), nazwisk piratów (Bindloe czy Ewres) lub nazw statków (Beagle, Indefatigable). W sumie nazwanych jest 61 wysp i wysepek (13 większych, 6 mniejszych wysp, 42 wysepki).
Geografia Położenie thumb|left|Mapa archipelagu Archipelag leży na Oceanie Spokojnym, na wysokości równika, ok. 1000 km na zachód od ekwadorskiego wybrzeża Ameryki Południowej i ok. 1600 km od wybrzeża Panamy. Na zachód od wysp rozciąga się Ocean Spokojny, a najbliższa wyspa – Wyspa Kokosowa znajduje się w odległości ok. 960 km w kierunku północno-wschodnim.
Podział administracyjny Archipelag należy do Ekwadoru i znajduje się administracyjnie w prowincji Galapagos, która obejmuje trzy kantony: Isabela, San Cristóbal i Santa Cruz. Stolica prowincji, a zarazem kantonu San Cristóbal to Puerto Baquerizo Moreno na wyspie San Cristóbal. Siedziby władz kantonów Isabela i Santa Cruz znajdują się w Puerto Villamil na wyspie Isabeli oraz w Puerto Ayora na wyspie Santa Cruz. Gubernatorem prowincji jest Eliécer Cruz Bedón.
Geologia Archipelag Galapagos leży w zachodniej części podmorskiego grzbietu Galapagos w obrębie płyty Nazca niedaleko styku trzech płyt tektonicznych: pacyficznej, kokosowej i Nazca – węzła potrójnego Galapagos. Składa się z wysp powstałych wskutek działalności wulkanicznej związanej z istnieniem plamy gorąca Galapagos. Z wypływającej z dna oceanicznego magmy uformowały się podwodne wulkany, powiększające się z każdą erupcją. Z połączenia ich podnóży powstała podwodna platforma – platforma Galapagos. Niektóre wierzchołki wynurzyły się z wody, tworząc wyspy i wysepki.
Wskutek ruchów tektonicznych wyspy Galapagos wędrują na południowy wschód w tempie 7 cm rocznie. Każdą z większych wysp tworzy jeden wulkan tarczowy, poza Isabelą, na której znajduje się sześć wulkanów.
Archipelag pozostaje jednym z najbardziej aktywnych obszarów wulkanicznych na świecie. Najstarsze wyspy na wschodzie archipelagu utworzyły się kilka–kilkanaście milionów lat temu, najmłodsze – na zachodzie – są jeszcze w procesie tworzenia.
Ostatnie znane erupcje poszczególnych wulkanów archipelagu: 1150 – Ecuador 1813 – Darwin 1906 – Santiago 1928 – Pinta 1991 – Marchena 1993 – Alcedo 2008 – Cerro Azul 2015 – Wolf 2018 – La Cumbre 2018 – Sierra Negra 2022 – Wolf
Klimat Klimat determinują przebiegające w pobliżu zimne prądy morskie – mimo położenia wysp na równiku panuje tu klimat podrównikowy łagodny i suchy. Temperatura powietrza rzadko przekracza 27 °C w ciągu dnia. Temperatury wody wokół wysp wahają się od 16 °C do 28 °C, w zależności od położenia i pory roku.
Występują tu dwie pory roku: pora sucha – garúa (od lipca do grudnia) i pora deszczowa (od stycznia do czerwca). W okresach granicznych pomiędzy porami (maj-czerwiec i grudzień) pogoda jest bardzo zmienna a długość okresu przejściowego waha się z roku na rok.
W okresie pory suchej wyspy opływają chłodne wody Prądu Peruwiańskiego a temperatura wody w zatoce Bahía de la Academia wyspy Santa Cruz wynosi 22 °C. Na wyspach dochodzi do inwersji termicznej i inwersji opadów. Podczas pory suchej powietrze przy morzu jest chłodniejsze niż w wyższych partiach, a na wysokości 500–1000 m formują się stratocumulusy przynoszące zamglenie nazywane z hiszpańskiego garúa (stąd nazwa pory suchej). Powietrze wilgotne kumuluje się na wysokości 300–600 m n.p.m. i jedynie wyższe partie wysp otrzymują opady. Północne stoki wulkanów pozostają poza strefą opadów. Opady deszczu w zatoce Bahía de la Academia w okresie od sierpnia do października wynoszą średnio mniej niż 10 mm.
W okresie pory deszczowej, kiedy pasaty tracą na sile, do wysp docierają cieplejsze wody z basenu panamskiego. Temperatura wody w zatoce Bahía de la Academia osiąga 25 °C. Napływ cieplejszej wody przełamuje inwersję opadów, a warunki na wyspach stają się bardziej tropikalne. Opady deszczu w zatoce Bahía de la Academia w okresie od lutego do kwietnia wynoszą średnio 50–70 mm.
Od kilku lat wody napływające w okresie pory deszczowej są znacznie cieplejsze, co spowodowane jest wpływem El Niño.
Opis archipelagu thumb|San Cristóbal thumb|Legwany morskie thumb|Opuntia echios thumb|Genovesa, „schody księcia Filipa” thumb|Floreana thumb|Plaza Sur thumb|Żółw słoniowy (Chelonoidis nigra) na Santa Cruz thumb|Baza lotnicza na Baltrze, 1945 thumb|Seymour thumb|Rábida thumb|Pinnacle Rock, Bartolomé thumb|Zastygła lawa, Santiago thumb|„Samotny George” thumb|Wulkan Alcedo, Isabela thumb|Wulkan La Cumbre, Fernandina thumb|„Łuk Darwina”, Darwin Archipelag składa się z 13 wysp o powierzchni pomiędzy 14 a 4588 km², 6 mniejszych oraz ponad 100 wysepek i skał o łącznej powierzchni 8010 km² rozrzuconych na obszarze 59,5 tys. km².
Wyspa Nazwaang. Kanton Najwyższewzniesienie Wysokośćm Powierzchniakm²Isabela Albemarle Isabela Wolf 1707 Santa Cruz Indefatigable Santa Cruz Cerro Crocker 864 Fernandina Narborough Isabela La Cumbre 1494 Santiago James Santa Cruz Cerro Pelado 907 San Cristóbal Chatham San Cristóbal Cerro San Joaquín 730 Floreana Charles San Cristóbal Cerro Pajas 640 Marchena Bindloe Santa Cruz 343 Española Hood San Cristóbal 206 Pinta (wyspa) Abington Santa Cruz 777 Baltra South Seymour Santa Cruz 100 Santa Fe Barrington San Cristóbal 259 Pinzón Duncan Santa Cruz 458 Genovesa Tower San Cristóbal 76 Rábida Jervis Santa Cruz 367 Seymour Norte North Seymour Santa Cruz … Wolf Wenman Isabela 253 Tortuga Brattle Isabela 183 Bartolomé Bartholomew Santa Cruz 114 Darwin Culpepper Isabela 168
Główne wyspy archipelagu Lista wymienia wyspy w kolejności ze wschodu na zachód:
San Cristóbal (Chatham) Hiszpańska nazwa wyspy została nadana na cześć patrona żeglarzy św. Krzysztofa, a angielska wywodzi się od nazwiska Williama Pitta, 1. hrabiego Chatham. Wyspa zajmuje obszar 558 km², a jej najwyższy punkt wznosi się na 730 m n.p.m. Wyspę zamieszkują fregaty, żółwie słoniowe, mewy widłosterne, niebieskonogie i czerwononogie głuptaki, legwany morskie, a w wodach wokół wyspy: lwy morskie i delfiny. Jedyne jezioro wody słodkiej na archipelagu – „Laguna El Junco” leży w pogórzu San Cristóbal. Stolica archipelagu – Puerto Baquerizo Moreno – jest ulokowana przy południowym końcu wyspy.
Española (Hood) Hiszpańska nazwa została nadana na cześć Hiszpanii; angielska na cześć brytyjskiego admirała Samuela Hooda. Wyspa ma obszar 60,5 km² i maksymalną wysokość 206 m n.p.m. Występują tu m.in. endemiczne gatunki przedrzeźniaczy (Mimus macdonaldi), jaszczurki lawowej (Microlophus delanonis), albatros galapagoski i uszanki galapagoskie.
Santa Fe (Barrington) Swą hiszpańską nazwę wyspa wywodzi od hiszpańskiego miasta Santa Fe, angielską od nazwiska brytyjskiego admirała Samuela Barringtona. Ma obszar 24 km² i maksymalną wysokość 259 m n.p.m. Porastają ją lasy kaktusowe złożone z takich gatunków jak Opuntia echios i Bursera graveolens. Występują tu m.in. dwa gatunki endemiczne – legwan z Santa Fe (Conolophus pallidus) i drobny gryzoń Aegialomys galapagoensis bauri.
Genovesa (Tower) Bezludna wyspa wulkaniczna o kształcie podkowy, który zawdzięcza zapadnięciu ściany kaldery wygasłego wulkanu tarczowego. Hiszpańska nazwa wyspy wywodzi się od miasta Genui we Włoszech, gdzie urodził się Krzysztof Kolumb. Wyspa ma obszar 14 km² i maksymalną wysokość 76 m n.p.m. Bywa nazywana „ptasią wyspą” dzięki licznym i różnorodnym ptakom, które na niej gniazdują, m.in. fregaty, głuptak galapagoski, głuptak czerwononogi, mewa widłosterna, nawałniki, faeton białosterny, przedrzeźniacz blady i zięby Darwina.
Floreana (Charles, Santa María) Nazwana na cześć Juana Joségo Floresa (1800–1864) – pierwszego prezydenta Ekwadoru, który przyłączył archipelag Galapagos do Ekwadoru. Nazwa „Santa Maria” odnosi się do Santa Maríi – jednej z trzech karawel Kolumba a „Charles” została nadana na cześć Karola II Stuarta. Wyspa ma obszar 172,5 km² i maksymalną wysokość 640 m n.p.m. Pierwsza zasiedlona przez ludzi wyspa Galapagos. Na wyspie występują m.in. petrele galapagoskie oraz cztery gatunki przedrzeźniaczy, z których trzy znajdują się w Czerwonej księdze gatunków zagrożonych.
Plaza Sur (South Plaza) Nazwana na cześć generała Leónidasa Plazy (1865–1932) – prezydenta Ekwadoru. Ma obszar 0,13 km² i maksymalną wysokość 23 m n.p.m. Na wyspie rosną opuncje i sukulenty Sesuvium, pokrywające formacje lawy czerwonawym dywanem. Występują tu w dużej liczbie legwany morskie i lądowe, a także faetony i mewy widłosterne.
Santa Cruz (Indefatigable) Hiszpańska nazwa pochodzi od Świętego Krzyża, a angielska od nazwy brytyjskiego statku HMS „Indefatigable”. Wyspa zajmuje obszar 985,5 km² a jej maksymalna wysokość to 864 m n.p.m. Najbardziej zaludniona wyspa archipelagu z miastem Puerto Ayora. Mieszczą się tu Stacja Badawcza im. Karola Darwina (ang. Charles Darwin Research Station – CDRS) i główne biuro Parku Narodowego Galapagos (ang. Galapagos National Park Directorate – GNPD). W CDRS hodowane są małe żółwie słoniowe, aby potem wprowadzić je do ich naturalnego środowiska.
Baltra (South Seymour) Angielska nazwa wyspy pochodzi od nazwiska lorda Hugh Seymoura (1759–1801). Wyspa zajmuje obszar 26 km² a jej maksymalna wysokość to 100 m n.p.m. Na wyspie znajduje się główne lotnisko archipelagu – port lotniczy Seymour. Pierwsze lotnisko na wyspie zostało zbudowane podczas II wojny światowej na potrzeby bazy wojskowej amerykańskich sił powietrznych utworzonej dla ochrony zachodniego dojścia do Kanału Panamskiego. Pierwotna populacja legwanów lądowych z Baltry ucierpiała w wyniku introdukcji kóz i budowy bazy lotniczej i wymarła w 1954 roku. Legwany wprowadzono tu ponownie w latach 80.i 90. XX wieku.
Seymour Norte (North Seymour)