Arystotelizm – grupa doktryn filozoficznych związanych z twórczością Arystotelesa. Oprócz jego własnych poglądów termin ten może oznaczać: filozofię jego kontynuatorów, zwanych perypatetykami, traktujących jego teksty jako punkt wyjścia czy teksty autorytatywne; tak definiowany arystotelizm to pewna szkoła oraz nurt; filozofie nawiązujące do Arystotelesa, rozwijające twórczo jego myśl.
Arystotelizm rozwijany po starożytności jest znany jako neoarystotelizm. Tradycja ta wywarła wpływ nie tylko na filozofię, lecz także teologię – np. tomizm – czy nauki przyrodnicze przez nowożytną filozofię przyrody.
Filozofia Arystotelesa Twórcą Arystotelizmu był Arystoteles ze Stagiry. Był uczniem Platona w jego Akademii, ale odszedł z niej, i ok. 335-334 r.p.n.e. założył własną szkołę: Lykeion. Szkoła ta od początku dysponowała własną biblioteką i jednym z jej zadań były szerokie, systematyczne badania oraz gromadzenie całej dostępnej wiedzy i dzieł innych filozofów. Od sposobu prowadzenia dyskusji podczas spacerowania zwolenników arystotelizmu nazywano perypatetykami, a szkołę Perypatem.
Filozofia Arystotelesa była kompletnym systemem filozoficznym, syntetyzującym wiedzę z obszaru logiki, retoryki, metafizyki, etyki, polityki i filozofii przyrody. Jej wpływ na rozwój starożytnej i zachodniej umysłowości był ogromny. W potocznych ujęciach, filozofia Arystotelesa przeciwstawiana była Platońskiemu idealizmowi. Wskazuje się na jej bardziej naturalistyczny i empiryczny charakter, o czym świadczyć mają liczne pisma przyrodnicze Stagiryty, będące podstawą nauk aż do czasów nowożytnych. Pogląd taki jest jednak zbytnim uproszczeniem, a w filozofii Arystotelesa bardzo dużą rolę odgrywały kwestie logiczne i metafizyczne.
Rozwój arystotelizmu Starożytność Pierwszym dyrektorem szkoły po śmierci Arystotelesa został Teofrast z Eresos, Był on postacią znaczącą, starającą się kontynuować badania wytyczone przez mistrza, w zaproponowany przez niego, usystematyzowany sposób. Już jednak za kolejnego dyrektora, Stratona z Lampsaku szkoła skoncentrowała się na empirycznej stronie filozofii Arystotelesa. Metafizyczne i spekulatywne utwory Stagiryty (tzw. teksty ezoteryczne) wskutek zbiegu okoliczności, zostały wywiezione poza szkołę i przez kolejne dwa stulecia (przez całą epokę hellenistyczną) były niedostępne uczniom Liceum, tematyka ta uległa wśród nich zapomnieniu, a sama szkoła podupadła.
Odnowienie arystotelizmu wiązało się z ponownym odkryciem pism ezoterycznych, uporządkowaniem ich i publikacją przez Andronikosa z Rodos . To ta edycja ustaliła znany do dziś porządek i podział Corpus Aristotelicum.
Zainteresowanie pismami Arystotelesa powróciło po raz kolejny w późnej starożytności. Komentarz i interpretacja Aleksandra z Afrodyzji wyznaczyła na kolejne stulecia kształt arystotelizmu w Bizancjum. Arystoteles wraz z Platonem byli uznawani za głównych filozofów pogańskich, przeciwstawianych myślicielom chrześcijańskim. Recepcja Arystotelesa dotyczyła przede wszystkim jego pism logicznych.
W VI w. Boecjusz przetłumaczył Organon na łacinę. Dzieło to stało się jednym z najważniejszych tekstów filozoficznych średniowiecza. Wraz kolejnymi pracami Arystotelesa, przekazanymi poprzez uczonych żydowskich, muzułmańskich i bizantyńskich, schrystianizowany arystotelizm stał się podstawą filozofii średniowiecznej
Średniowiecze Bizancjum W XI i XII wieku nastąpiła szersza recepcja Arystotelesa, wychodząca poza tematykę logiczną. Dzięki komentarzowi do Etyki nikomachejskiej Eustracjusza z Nicei rozwinęło się zainteresowanie jego filozofią praktyczną. Po upadku Konstantynopola w 1204 rozpoczął się okres kontaktów intelektualnych pomiędzy Bizancjum i łacińskim Zachodem, a jej przedmiotem były w dużej mierze pisma Arystotelesa i jego greckich komentatorów.
Arystotelizm muzułmański
thumb|250px|Arystoteles i uczeń (ok. 1220 r.) Do IX w. cały corpus aristotelicum, wraz z licznymi greckimi komentarzami został przetłumaczony na język arabski. Recepcja arystotelizmu była głęboka i wielotorowa. Arystotelizm stanowił podstawę arabskich nauk przyrodniczych, uzupełnioną następnie o pisma Galena, Hipokratesa, Euklidesa czy Ptolemeusza. Uczeni arabscy komentowali wszystkie gałęzie arystotelizmu (logikę, filozofię przyrody, metafizykę i etykę). Napisali liczne komentarze, które miały w późniejszym okresie duże znaczenie dla rozwoju arystotelizmu żydowskiego i łacińskiego. Podobnie jak wśród myślicieli chrześcijańskich, pojawił się problem uzgodnienia treści religijnych i opartej na nich teologii (kalam) z pracami Arystotelesa i innych starożytnych autorów.
Zadanie to zostało podjęte przez autorów arabskich i perskich, z których najsłynniejsi byli Al-Farabi, Awicenna, Al-Ghazali i Awerroes.
Arystotelizm żydowski Recepcja arystotelizmu do myśli żydowskiej nastąpiła później, w większości za pośrednictwem arabskim. Najsłynniejszym komentatorem żydowskim był Mojżesz Majmonides, podejmujący problem zgodności wiary religijnej z naukami filozoficznymi. Pomimo ogromnego autorytetu, który cieszył się Majmonides, od wieku XIV narastała krytyka arystotelizmu w myśli żydowskiej.
Łaciński Zachód
thumb|250px|Platon, Seneka, Arystoteles: trzech najważniejszych filozofów starożytnych w średniowieczu (iluminacja manuskryptu z ok. 1325-1335). Pisma Arystotelesa i jego starożytnych komentatorów stały się dostępne dla łacińskiego Zachodu w kilku fazach: dwie nastąpiły w średniowieczu, a kolejna w renesansie.
Tłumaczenie na łacinę jego pism logicznych w V w.n.e. przez Boecjusza jest jedną z umownych dat początku łacińskiej filozofii średniowiecznej. Znaczenie Arystotelesa na filozofię i teologię wczesnego średniowiecza było jednak stosunkowo małe.
W trakcie renesansu XII wieku przetłumaczono stopniowo na łacinę pozostałą część Corpus Aristotelicum. Teksty te stały się przedmiotem intensywnych studiów i komentarzy filozofów scholastycznych. Podobnie jak w przypadku uczonych muzułmańskich i żydowskich, zasadniczym problemem było ustalenie zgodności i rozbieżności między chrześcijańskimi tekstami religijnymi a pismami Arystotelesa. W 1204 i 1215 pisma przyrodnicze Arystotelesa zostały potępione przez synod Paryża. Nie zahamowało to jednak zainteresowania nimi. Filozofia przyrody tego okresu (Robert Grosseteste, Wilhelm z Auxerre) była w dużej mierze inspirowana Arystotelesem. W 1255 teksty Stagiryty były ponownie oficjalnie nauczane na Uniwersytecie Paryskim. Napięcia między religią a filozofią nadal jednak istniały, pogłębiane przez fakt znacznej popularności żydowskich i muzułmańskich komentarzy do Arystotelesa. Ogromnie popularne były tłumaczone na łacinę teksty Awerroesa (łaciński awerroizm). W 1277 biskup Paryża potępił 219 twierdzeń, w dużej mierze opartych na arystotelizmie (w interpretacji Awerroesa).
Napięcia te spowodowały, że zaczęto podejmować próby odróżnienia tez Arystotelesa od tego, co twierdził Awerroes i inni uczeni muzułmańscy czy żydowscy. W latach 1268–1273 Tomasz z Akwinu w swojej Sumie teologicznej stworzył systematyczny wykład całości problematyki filozoficznej w dużej mierze oparty na filozofii Arystotelesa, interpretowanego i ocenianego z punktu widzenia teologii chrześcijańskiej i krytykujące awerroizm. Dzieło to stało się w kolejnych stuleciach podstawą filozofii chrześcijańskiej (tomizm). Tym samym arystotelizm stał się podstawą filozofii średniowiecznej oraz nauk przyrodniczych.
Wczesna nowożytność Kolejna faza rozwoju łacińskiego arystotelizmu nastąpiła w renesansie. W 1438 do Rzymu przybył w poselstwie na sobór florencki bizantyński filozof Jerzy Gemist-Pleton. Zarzucił on uczonym łacińskim nieznajomość pism Platona, oraz błędne rozumienie pism Arystotelesa. Zwrócił uwagę na to, że idąc za Awerroesem, a potem Tomaszem z Akwinu, Zachód uznał, że teksty Stagiryty stanowią całościowy wykład doskonałej wiedzy o świecie. W reakcji na to zaczęto dążyć do odkrycia oryginalnego znaczenia tekstów starożytnych (w przypadku Arystotelesa był to np. Hermolaus Barbaro). Dokonano nowych przekładów w oparciu m.in. o teksty przekazane przez Bizantyńczyków. Arystotelizm przestał być głównym nurtem filozoficznym, a stał się jednym z wielu nurtów filozofii renesansu.
O znaczeniu Arystotelesa i arystotelików świadczyć może to, że w żadnym innym okresie nie napisano tylu komentarzy do ich pism. W stosunku do poprzedniego okresu, większe znaczenie zaczęto przywiązywać do pism Stagiryty z zakresu filozofii przyrody, a także np. Poetyki.
Arystotelizm pozostawał obecny jako podstawowa rama teoretyczna dyskusji filozoficznych i ważne źródło inspiracji, także w rodzących się naukach empirycznych (np. medycynie). Rozwijał się w kilku nurtach, z których wyraźnie odrębne są arystotelizm świecki (w renesnnsie łączony z humanizmem) oraz różne formy arystotelizmu religijnego.
Świeckich filozofów, którzy jednoznacznie deklarowali się jako arystotelicy było niewielu, znacznie częściej uznawali się oni za przedstawicieli kierunków wywodzących się z arystotelizmu, np. tomistów czy awerroistów. We Włoszech arystotelizm podzielił się na dwa nurty. Pierwszy z nich, awerroizm, rozwijany był w Padwie przez takich filozofów jak Paweł z Wenecji, Alessandro Achillini, Eliasz del Medigo, Nicoletto Vernia i Agostino Nifo. Drugi nurt arystotelizmu związany był z naukami Aleksandra z Afrodyzji i jego głównym ośrodkiem była Bolonia. Do grona aleksandrystów zalicza się Pietra Pomponazziego, Jacopo Zabarellę czy nauczający w Pizie Szymon Porta. Marsilio Ficino zarzucał zarówno aleksandrystom, jak i awerroistom, że likwidują wiarę i bluźnią Bogu.
W ramach katolicyzmu rozwija się (od XV w.) nowożytny "chrześcijański arystotelizm". Papież Mikołaj V uznawał go za wiodącą doktrynę filozoficzną Kościoła katolickiego, mającą zapewnić spójność świata chrześcijańskiego. Przyjmował on kilka form (szkół arystotelesowskich), z których najważniejszą był tomizm, wiązany z zakonem dominikanów. Obok niego istotne były franciszkański skotyzm, oraz jezuicki suarezjanizm. Pisma Arystotelesa były wspólnym elementem tych nurtów, nazywanych łącznie drugą scholastyką.
Mniejsze znaczenie arystotelizm miał dla filozofów protestanckich. Odwołania dla arystotelizmu humanistycznego można znaleźć w pismach Filipa MElanchtona. Do arystotelików luterańskich zalicza się też Georga Calixta, Jacoba Martiniego, Corneliusa Martiniego czy Christopha Scheiblera. Wpływy arystotelizmu obecne są także wśród teologów i filozofów kalwińskich: Bartholomewa Keckermanna, Clemensa Timplera, Johanna Heinricha Alsteda czy Rudolpha Gocleniusa. W XVII w. protestancki arystotelizm stopniowo wygasał.
Od czasu renesansu filozofia zaczęła być uprawiana w językach wernakularnych. Tym samym łacina, podstawa filozofii przez całe średniowiecze, przestała być elementem jednoczącym. Pisma i pojęcia filozoficzne Arystotelesa zaczęły być przekładane na języki etniczne, stając się podstawą lokalnych kultur filozoficznych. tłumaczem Arystotelesa na język polski był Andrzej Glaber z Kobylina. W 1535 wydał on Gadki o składności członków człowieczych z Arystotelesa i też inszych mędrców wybrane, zawierające fragmenty pism medycznych Stagiryty. Przyswojenie językowi polskiemu pism filozoficznych Arystotelesa jest zasługą Sebastiana Petrycego, który na przełomie XVI i XVII wieku przełożył i opatrzył komentarzem Etykę, Politykę i Ekonomikę.
Współczesność W XIX w. arystotelizm był obecny przede wszystkim w postaci katolickiej neoscholatyki. Dla myślicieli katolickich był on obroną i odpowiedzią przed nowymi, oświeceniowymi prądami myślowymi. Kolejni papieże ustanawiali neoscholastycyzm jako oficjalną doktrynę filozoficzną nauczaną w seminariach (encyklika Aeterni Patris z 1879 Leona XIII). Tomizm był podstawową filozofią zakonów dominikanów, odnowionych jezuitów i (częściowo) franciszkanów.