thumb|Ju Wenjun, aktualna mistrzyni świata thumb|Hou Yifan, czterokrotna mistrzyni świata Mistrzostwa świata kobiet w szachach – rozgrywki szachowe mające na celu wyłonienie najlepszej szachistki na świecie.
Wstęp Pierwsze mistrzostwa kobiet zostały w szachach zorganizowane przez FIDE w 1927 roku jako pojedynczy turniej towarzyszący szachowej olimpiadzie. Był to pierwszy w historii oficjalny turniej szachowy kobiet. Triumfatorka tego turnieju, Czeszka reprezentująca Anglię Vera Menchik nie miała przywilejów analogicznych do zwycięzcy otwartych mistrzostw świata. Zdobyty tytuł mogła obronić jedynie uczestnicząc w kolejnym turnieju, na równi z innymi szachistkami. Menchik nie miała z tym problemów, wygrywając wszystkie następne, które odbyły się za jej życia (w 1930, 1931, 1933, 1935, 1937 i 1939).
Po zakończeniu II wojny światowej FIDE wprowadziła nowy system, polegający na rozgrywaniu meczów eliminujących kolejne kandydatki do spotkania z mistrzynią świata. Jednak z powodu tragicznej śmierci Very Menchik w czasie bombardowania Londynu w roku 1944 zaistniała konieczność rozegrania jeszcze jednego turnieju kołowego, który odbył się na przełomie 1949 i 1950 roku (tytuł zdobyła wówczas Rosjanka Ludmiła Rudenko). Od tego czasu obowiązywał już system wzorowany na eliminacjach do otwartych mistrzostw świata, z cyklem turniejów pretendentek (a później z turniejami międzystrefowymi) w celu wyłonienia kandydatki do meczu z aktualną mistrzynią świata.
Sytuacja zmieniła się w 2000 roku, kiedy równocześnie z męskim turniejem mistrzowskim rozegrano również kobiecy turniej w systemie pucharowym. W turnieju zwyciężyła ówczesna mistrzyni świata Chinka Xie Jun. Rok później w podobnym turnieju tytuł zdobyła jej rodaczka Zhu Chen. W 2004 w następnych mistrzostwach świata zwyciężyła bułgarska arcymistrzyni, Antoaneta Stefanowa, a w kolejnych zwyciężały: Xu Yuhua (Chiny, 2006), Aleksandra Kostieniuk (Rosja, 2008), Hou Yifan (Chiny, 2010) oraz Anna Uszenina (Ukraina, 2012).
W 2010 po raz kolejny zmieniono zasady wyłaniania mistrzyni świata. Od 2011 w latach nieparzystych rozgrywany będzie mecz pomiędzy zwyciężczynią turnieju pucharowego z roku poprzedniego (a więc panującą mistrzynią), a pretendentką (zwyciężczynią dwuletniego cyklu turniejów FIDE Women’s Grand Prix)Regulations for the Women’s World Championship Match (FWWCM) 2011. W 2011 pierwszy z takich meczów odbył się w Tiranie; obrończyni tytułu Hou Yifan pokonała w nim Humpy Koneru w stosunku 5½ - 2½Women’s World Chess Championship Tirana 2011.
Mistrzynie świata Vera Menchik, 1927–19441927–1937 Czechosłowacja; 1937–1944 Wielka Brytania Ludmiła Rudenko, 1950–1953 Jelizawieta Bykowa, 1953–1956, 1958–1962 Olga Rubcowa, 1956–1958 Nona Gaprindaszwili, 1962–1978 Maia Cziburdanidze, 1978–1991 Xie Jun, 1991–1996, 1999–2001 Zsuzsa Polgár, 1996–1999 Zhu Chen, 2001–2004 Antoaneta Stefanowa, 2004–2006 Xu Yuhua, 2006–2008 Aleksandra Kostieniuk, 2008–2010 Hou Yifan, 2010–2012, 2013–2015, 2016–2017 Anna Uszenina, 2012–2013 Marija Muzyczuk, 2015–2016 Tan Zhongyi, 2017–2018 Ju Wenjun, 2018–
Mecze i turnieje o mistrzostwo świata thumb|370px|Mecz o mistrzostwo świata między Hou Yifan a Humpy Koneru, Tirana 2011 RokMiastaMecz lub turniej o MŚWynik1927LondynVera Menchik, turniej (12 zawodniczek)1930HamburgVera Menchik, turniej (5 zawodniczek)1931PragaVera Menchik, turniej (5 zawodniczek)1933FolkestoneVera Menchik, turniej (8 zawodniczek)1934RotterdamVera Menchik – Sonja Graf3 : 11935WarszawaVera Menchik, turniej (10 zawodniczek)1937SztokholmVera Menchik, turniej otwarty (26 zawodniczek)1937SemmeringVera Menchik – Sonja Graf11½ : 4½1939Buenos AiresVera Menchik, turniej (20 zawodniczek)1950MoskwaLudmiła Rudenko, turniej (16 zawodniczek)wyniki1953MoskwaJelizawieta Bykowa – Ludmiła Rudenko8 : 61956MoskwaOlga Rubcowa, trójmecz1958MoskwaJelizawieta Bykowa – Olga Rubcowa8½ : 5½1960MoskwaJelizawieta Bykowa – Kira Zworykina8½ : 4½1962MoskwaNona Gaprindaszwili – Jelizawieta Bykowa9 : 21965RygaNona Gaprindaszwili – Ałła Kusznir8½ : 4½1969Tbilisi/MoskwaNona Gaprindaszwili – Ałła Kusznir9½ : 4½1972RygaNona Gaprindaszwili – Ałła Kusznir8½ : 7½1975Picunda/TbilisiNona Gaprindaszwili – Nana Aleksandria8½ : 3½1978PicundaMaia Cziburdanidze – Nona Gaprindaszwili8½ : 6½1981Bordżomi/TbilisiMaia Cziburdanidze – Nana Aleksandria8 : 81984WołgogradMaia Cziburdanidze – Irina Lewitina8½ : 5½1986SofiaMaia Cziburdanidze – Jelena Achmyłowska8½ : 5½1988TelawiMaia Cziburdanidze – Nana Ioseliani8½ : 7½1991ManilaXie Jun – Maia Cziburdanidze8½ : 6½1993MonakoXie Jun – Nana Ioseliani8½ : 2½1996JaénZsuzsa Polgár – Xie Jun8½ : 4½1999Kazań/ShenyangXie Jun – Alisa Gallamowa8½ – 6½2000Nowe DelhiXie Jun – Qin Kanyingsystem pucharowy2½ : 1½2001MoskwaZhu Chen – Aleksandra Kostieniuksystem pucharowy5 : 32004ElistaAntoaneta Stefanowa – Jekatierina Kowalewskasystem pucharowy2½ : ½2006JekaterynburgXu Yuhua – Alisa Gallamowasystem pucharowy2½ : ½2008NalczykAleksandra Kostieniuk – Hou Yifansystem pucharowy2½ : 1½2010AntiochiaHou Yifan – Ruan Lufeisystem pucharowy5 : 32011TiranaHou Yifan – Humpy Koneru5½ : 2½2012Chanty-MansyjskAnna Uszenina – Antoaneta Stefanowasystem pucharowy3½ : 2½2013TaizhouAnna Uszenina – Hou Yifan1½ : 5½2015SocziMarija Muzyczuk – Natalia Pogoninasystem pucharowy2½ : 1½2016LwówMarija Muzyczuk – Hou Yifan3 : 62017TeheranTan Zhongyi – Anna Muzyczuksystem pucharowy3½ : 2½Maj 2018Szanghaj/ChongqingTan Zhongyi – Ju Wenjun4½ : 5½Listopad 2018Chanty-MansyjskJu Wenjun – Kateryna Łahnosystem pucharowy5 : 32020Szanghaj/WładywostokJu Wenjun – Aleksandra Goriaczkina8½ : 7½2023Szanghaj/ChongqingJu Wenjun – Lei Tingjie6½ : 5½2025Szanghaj/ChongqingJu Wenjun – Tan Zhongyi6½ : 2½
System pucharowy Od pierwszych lat 50. XX wieku do końca 90. stosowano system eliminacji stopniowych, począwszy od turniejów strefowych, poprzez turnieje międzystrefowe, następnie turnieje bądź mecze pretendentek, aż do finałowej rozgrywki, którą był mecz o mistrzostwo świata. System był w niewielkim stopniu modyfikowany i posiadał wiele zalet, ale również jedną poważną wadę – cykl wyłonienia mistrzyni świata trwał długo, dwa lub trzy lata, a zakończony w 1999 r. meczem Xie Jun – Alisa Gallamowa (po rezygnacji Zsuzsy Polgar) – nawet cztery. Tej wady nie posiadał nowy system, który zapewnił skrócenie całego cyklu eliminacji do jednego turnieju, trwającego mniej niż trzy tygodnie.
System pucharowy wprowadzony został przez Międzynarodową Federację Szachową już w 1997 roku w rozgrywkach mężczyzn. Poza swoimi zaletami, miał jedną poważną wadę, mianowicie w poszczególnych rundach rozgrywano tylko dwie partie tempem klasycznym (w finale – 4), co w bardzo znacznym stopniu utrudniało nadrobienie strat po słabiej rozegranej pierwszej partii. Presja ta mogła wpływać demobilizująco i zwiększać rolę przypadku.
W przypadku remisu w meczu po dwóch partiach tempem klasycznym, zawodniczki rozgrywały kolejne dwie partie, ale tempem przyspieszonym, po nim zaś – w razie konieczności – dwie następne. Jeśli po tych sześciu partiach wynik wciąż był remisowy, rozgrywano jedną decydującą partię tempem błyskawicznym, w której losowano kolory bierek i w której grająca białymi otrzymywała więcej czasu do namysłu od swojej przeciwniczki. Aby jednak awansować, musiała tę partię wygrać - remis premiował awansem zawodniczkę grającą czarnymi (jak również jej zwycięstwo).
Mistrzostwa świata kobiet 2000 thumb|175px|Xie Jun Pierwsze mistrzostwa rozegrano w dniach 27 listopada – 16 grudnia 2000 r. w Nowym Delhi i odbywały się one równocześnie z mistrzostwami świata mężczyzn. Na starcie stanęło 61 szachistek, w I rundzie rozegrano 29 pojedynków, od II rundy to turnieju przystąpiły Xie Jun, Maia Cziburdanidze oraz Alisa Gallamowa i te 32 zawodniczki rozegrały kolejne rundy klasycznym systemem pucharowym. Z pierwszej dziesiątki światowej (według notowania listy rankingowej FIDE na dzień 01.07.2000 r.) w mistrzostwach nie uczestniczyły trzy siostry Polgár, Antoaneta Stefanowa oraz Wang Pin.
W turnieju zanotowano kilka niespodziewanych rozstrzygnięć, z których najbardziej zaskakującymi były porażki w I rundzie Zhu Chen (2539, nr 3 na liście startowej) oraz Hoàng Thanh Trang (2489, nr 8), jak również Mai Cziburdanidze (2545, nr 2), Wang Lei (2498, nr 7) i Pii Cramling (2484, nr 9) w II rundzie. Ostatecznie turniej zakończył się zwycięstwem aktualnej mistrzyni świata, Xie Jun (2568, nr 1), która w finale pokonała swoją rodaczkę, Qin Kanying (2501, nr 6).
W mistrzostwach wystąpiły dwie reprezentantki Polski, Marta Zielińska (2376, nr 27) i Joanna Dworakowska (2371, nr 29). Obie awansowały do II rundy, przegrywając jednak swoje pojedynki, odpowiednio z Jekatieriną Kowalewską (2475, nr 11) i Natalią Żukową (2450, nr 13).
Wyniki (od IV rundy)
Mistrzostwa świata kobiet 2001 thumb|175px|Zhu Chen Drugie mistrzostwa odbyły się w dniach 27 listopada – 14 grudnia 2001 i, podobnie jak poprzednie, również jednocześnie z turniejem mężczyzn. Do gry w I rundzie przystąpiły 64 zawodniczki, nastąpiła więc drobna zmiana w porównaniu do rozegranego rok wcześniej turnieju, gdzie trzy szachistki przystąpiły do rozgrywek dopiero od II rundy. Z pierwszej dziesiątki światowej (według notowań na dzień 01.07.2001 r.) w turnieju nie wystartowały Judit Polgár, jak również mistrzyni świata Xie Jun, Pia Cramling i Wang Lei.
W pierwszej rundzie swoje pojedynki niespodziewanie przegrały Tatjana Stiepowa (2451, nr 13) i Ketevan Arachamia-Grant (2446, nr 15), w drugiej Wang Pin (2504, nr 4), Nana Ioseliani (2497, nr 6) i Antoaneta Stefanowa (2459, nr 10), natomiast w trzeciej liderka listy startowej Alisa Gallamowa (2547) oraz Jekatierina Kowalewska (2507, nr 3). W finale spotkały się Zhu Chen (2497, nr 7) i Aleksandra Kostieniuk (2445, nr 17). Mecz był bardzo zacięty (ani jedna partia nie zakończyła się remisem), ostatecznie w drugiej dogrywce zawodniczka z Chin przeważyła szalę na swoją stronę, zwyciężając 5 – 3.
Do mistrzostw zakwalifikowały się cztery Polki: Marta Zielińska (2399, nr 24), Monika Soćko (2389, nr 30), Iweta Radziewicz (2375, nr 36) oraz Joanna Dworakowska (2350, nr 39). Najlepiej zaprezentowała się Joanna Dworakowska, która po wyeliminowaniu Vijayalakshmi Subbaraman (2397, nr 26) i Nany Ioselini (2497, nr 6) uległa w III rundzie Peng Zhaoqin (2401, nr 23). Marta Zielińska w I rundzie zwyciężyła byłą mistrzynię świata Nonę Gaprindaszwili (2349, nr 40), ale w kolejnej przegrała z Almirą Skripczenko (2494, nr 8) i odpadła z dalszej rywalizacji. Pozostałe dwie polskie szachistki odpadły w I rundzie, Monika Soćko poniosła porażkę z Lilit Mykyrtczian (2376, nr 35), a Iweta Radziewicz – z Elisabeth Pähtz (2390, nr 29).
Wyniki (od IV rundy)
Mistrzostwa świata kobiet 2004 thumb|175px|Antoaneta Stefanowa Trzecie mistrzostwa świata kobiet systemem pucharowym rozegrano po 3 latach, w dniach 22 maja – 7 czerwca 2004 roku. Po raz pierwszy odbyły się one jako oddzielny turniej, w innym czasie i miejscu niż mistrzostwa mężczyzn. Formuła zawodów pozostała niezmieniona, na starcie pojawiły się 64 szachistki, które rozegrały sześć rund klasycznym systemem pucharowym. Spośród najlepszej dziesiątki na liście rankingowej FIDE w dniu 1 kwietnia 2004 r., w turnieju nie wystartowały Judit Polgár oraz dwie poprzednie mistrzynie świata Xie Jun i Zhu Chen.