Postępowanie cywilne w Polsce – postępowanie, w którym rozpatruje się sprawy cywilne. Sprawy cywilne są to sprawy z zakresu prawa cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego, prawa pracy, sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych oraz inne sprawy, do których przepisy kodeksu postępowania cywilnego stosuje się z mocy ustaw szczególnychArt. 1 kpc.. W literaturze zwraca się uwagę, że sprawy cywilne są definiowane głównie przez charakter stosunku prawnego, z którego dana sprawa wynikłaW. Siedlecki, Z. Świeboda, Postępowanie cywilne. Zarys wykładu, wyd. 2 zmienione, Warszawa 2000, s. 23–24..
Sprawy cywilne rozpoznają sądy powszechne (rejonowe, okręgowe i apelacyjne), o ile sprawy te nie należą do właściwości sądów szczególnych, oraz Sąd NajwyższyArt. 2 kpc.. W Polsce nie ma sądów szczególnych, które rozpoznawałyby sprawy cywilneW. Siedlecki, Z. Świeboda, Postępowanie cywilne. Zarys wykładu, wyd. 2 zmienione, Warszawa 2000, s. 26..
Rodzaje postępowania cywilnego Postępowanie cywilne dzieli się na sądowe i pozasądowe, a z kolei sądowe na rozpoznawcze (proces, postępowanie nieprocesowe), pomocnicze i egzekucyjne. W wypadkach przewidzianych w ustawie sąd rozpoznaje sprawy w postępowaniach odrębnych, uregulowanych w tytule VII księgi pierwszejArt. 13 § 1 zd. 2 kpc. – są to postępowania: o rozwód i separację – na żądanie jednego z małżonków w innych sprawach małżeńskich w sprawach ze stosunków między rodzicami a dziećmi w sprawach z zakresu prawa pracy z zakresu ubezpieczeń społecznych w sprawach o naruszenie posiadania w sprawach z zakresu ochrony konkurencji oraz w sprawie praktyk nieuczciwie wykorzystujących przewagę kontraktową w sprawach o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone (obowiązuje w zakresie art. 47945) w sprawach z zakresu regulacji energetyki w sprawach z zakresu telekomunikacji w sprawach z zakresu transportu kolejowego w sprawach z zakresu regulacji rynku wodno-kanalizacyjnego w sprawach własności intelektualnej nakazowe upominawcze uproszczone europejskie postępowanie nakazowe europejskie postępowanie w sprawie drobnych roszczeń elektroniczne postępowanie upominawcze.
Postępowanie cywilne nieprocesowe wszczyna się poprzez wniesienie wniosku. Nie ma tutaj stron, lecz jedynie wnioskodawca i uczestnicy. Inną różnicą w porównaniu z postępowaniem cywilnym procesowym jest brak wyroków. Orzeczenia wydawane są w formie postanowień. Mają one charakter merytoryczny i przysługuje od nich zarówno apelacja, jak i skarga kasacyjna. W przypadku postanowień dotyczących kwestii wypadkowych i incydentalnych przysługuje zażalenieArt. 13 kpc w zw. z art. 394 § 1 kpc.
Postępowaniami cywilnymi pozasądowymi są postępowania przed sądami polubownymi i postępowania pojednawcze przed komisjami pojednawczymiW. Siedlecki, Z. Świeboda, Postępowanie cywilne. Zarys wykładu, wyd. 2 zmienione, Warszawa 2000, s. 31..
Postępowanie cywilne a postępowanie karne Kodeks postępowania cywilnego przewiduje, że ustalenia wydanego w postępowaniu karnym prawomocnego wyroku skazującego co do popełnienia przestępstwa wiążą sąd w postępowaniu cywilnym. Jednakże osoba, która nie była oskarżona, może powoływać się w postępowaniu cywilnym na wszelkie okoliczności wyłączające lub ograniczające jej odpowiedzialność cywilnąArt. 11 kpc..
Dopuszczalność drogi sądowej W Polsce zasadą jest dopuszczalność drogi sądowej. Jest to przesłanka procesowa bezwzględnaW. Siedlecki, Z. Świeboda, Postępowanie cywilne. Zarys wykładu, wyd. 2 zmienione, Warszawa 2000, s. 44–45.. Sąd bada tę przesłankę z urzędu, jej brak powoduje odrzucenie pozwu. Jeżeli w takiej sytuacji sąd nie odrzuci pozwu, takie postępowanie jest skażone nieważnościąW. Siedlecki, Z. Świeboda, Postępowanie cywilne. Zarys wykładu, wyd. 2 zmienione, Warszawa 2000, s. 45..
Zasady naczelne postępowania sądowego Do naczelnych zasad postępowania sądowego są zaliczane następujące zasady: zasada prawdy materialnejW. Siedlecki, Z. Świeboda, Postępowanie cywilne. Zarys wykładu, wyd. 2 zmienione, Warszawa 2000, s. 57. – na stronach i uczestnikach postępowania spoczywa obowiązek dawania wyjaśnień co do okoliczności sprawy zgodnie z prawdą i bez zatajenia czegokolwiekArt. 3 kpc.; sąd może dopuścić dowód niewskazany przez stronę (z urzędu)Art. 232 zd. 2 kpc.; zasada sporności (kontradyktoryjności)W. Siedlecki, Z. Świeboda, Postępowanie cywilne. Zarys wykładu, wyd. 2 zmienione, Warszawa 2000, s. 58. Por. art. 3 kpc., zasada rozporządzalności (dyspozytywności)W. Siedlecki, Z. Świeboda, Postępowanie cywilne. Zarys wykładu, wyd. 2 zmienione, Warszawa 2000, s. 59–60., zasada równouprawnienia stronW. Siedlecki, Z. Świeboda, Postępowanie cywilne. Zarys wykładu, wyd. 2 zmienione, Warszawa 2000, s. 60–62. – sąd w razie potrzeby może udzielić stronom i uczestnikom postępowania występującym w sprawie bez adwokata, radcy prawnego, rzecznika patentowego lub radcy Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej niezbędnych pouczeń co do czynności prawnychArt. 5 kpc., realizację tej zasady zgodnie z interesem społecznym wspiera udział prokuratoraArt. 7 kpc: Prokurator może żądać wszczęcia postępowania w każdej sprawie, jak również wziąć udział w każdym toczącym się już postępowaniu, jeżeli według jego oceny wymaga tego ochrona praworządności, praw obywateli lub interesu społecznego. W sprawach niemajątkowych z zakresu prawa rodzinnego prokurator może wytaczać powództwo tylko w wypadkach wskazanych w ustawie. i organizacji pozarządowychArt. 8 kpc: Organizacje pozarządowe, których zadanie statutowe nie polega na prowadzeniu działalności gospodarczej, mogą w wypadkach przewidzianych w ustawie dla ochrony praw obywateli spowodować wszczęcie postępowania, jak również brać udział w toczącym się postępowaniu. zasada jawnościArt. 9 kpc; W. Siedlecki, Z. Świeboda, Postępowanie cywilne. Zarys wykładu, wyd. 2 zmienione, Warszawa 2000, s. 65–67..
Właściwość sądu Kodeks postępowania cywilnego stoi na zasadzie ciągłości właściwości sądu (perpetuatio fori) – sąd właściwy w chwili wniesienia pozwu pozostaje właściwy aż do ukończenia postępowania, nawet gdyby w toku sprawy zmieniłyby się podstawy właściwościArt. 15 § 1 kpc.. Sąd też nie może uznać się za niewłaściwy, jeżeli w toku postępowania stał się właściwyArt. 15 § 2 kpc..
Ze względów na źródło z jakiego płynie przekazanie sprawy do sądu wyróżnia się właściwość ustawową, umowną i delegacyjnąW. Siedlecki, Z. Świeboda, Postępowanie cywilne. Zarys wykładu, wyd. 2 zmienione, Warszawa 2000, s. 83.. Na podstawie innego kryterium wyróżnia się właściwość rzeczową (przedmiotową), miejscową i funkcjonalną (funkcyjną)W. Siedlecki, Z. Świeboda, Postępowanie cywilne. Zarys wykładu, wyd. 2 zmienione, Warszawa 2000, s. 84..
Właściwość umowna Strony mogą umówić się na piśmie o poddanie sądowi pierwszej instancji, który według ustawy nie jest miejscowo właściwy, sporu już wynikłego lub sporów mogących w przyszłości wyniknąć z oznaczonego stosunku prawnego. Sąd ten będzie wówczas wyłącznie właściwy, jeżeli strony nie postanowiły inaczej. Strony mogą także ograniczyć umową pisemną prawo wyboru powoda pomiędzy kilku sądami właściwymi dla takich sporów. Właściwość umowna nie jest przeszkodą do wszczęcia elektronicznego postępowania upominawczego. Strony nie mogą zmieniać właściwości wyłącznejArt. 46 kpc. Zob. też: W. Siedlecki, Z. Świeboda, Postępowanie cywilne. Zarys wykładu, wyd. 2 zmienione, Warszawa 2000, s. 85.. Nie można też zawrzeć umowy co do właściwości sądu w trybie nieprocesowym.
Właściwość delegacyjna Właściwość delegacyjna wynika z przekazania pewnych spraw sądowi na podstawie postanowienia sądu przełożonego. Delegacja taka ma miejsce albo ze względów konieczności, albo ze względów celowości.
Ze względów konieczności delegacja ma miejsce w następujących wypadkach: jeżeli sąd właściwy nie może z powodu przeszkody rozpoznać sprawy lub podjąć innej czynności, sąd nad nim przełożony wyznaczony na posiedzeniu niejawnym inny sądArt. 44 kpc., jeżeli w myśl przepisów kodeksu nie można na podstawie okoliczności sprawy ustalić właściwości miejscowej, Sąd Najwyższy na posiedzeniu niejawnym oznaczy sąd, przed który należy wytoczyć powództwoArt. 45 kpc..
Ze względów celowości delegacja może mieć miejsce w następujących wypadkach: w postępowaniu procesowym z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych – sąd właściwy może na zgodny wniosek stron przekazać sprawę do rozpoznania innemu sądowi równorzędnemu, rozpoznającemu sprawy z zakresu prawa pracy lub ubezpieczeń społecznych, jeżeli przemawiają za tym względy celowości; sąd, któremu sprawa została przekazana, jest związany postanowieniem sądu przekazującegoArt. 461 § 3 kpc., w postępowaniu nieprocesowym – w wypadku gdy sąd właściwy nie może z powodu przeszkody rozpoznać sprawy lub podjąć innej czynności albo gdy wymagają tego względy celowości, sąd nad nim przełożony wyznaczy na posiedzeniu niejawnym inny sąd do rozpoznania sprawy w całości lub w częściArt. 508 § 2 kpc..
Właściwość rzeczowa Właściwość rzeczowa (przedmiotowa) rozstrzyga, sądowi jakiej instancji podlega dana sprawa. Sądy rejonowe rozpoznają wszystkie sprawy, oprócz tych, dla których zastrzeżona jest właściwość sądów okręgowychArt. 16 kpc.. Do właściwości sądów okręgowych należą sprawy: o prawa niemajątkowe i łącznie z nimi dochodzenie roszczenia majątkowe oprócz spraw o ustalenie lub zaprzeczenie pochodzenia dziecka, o ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa oraz o rozwiązanie przysposobienia, o ochronę praw autorskich i pokrewnych, dotyczących wynalazków, wzorów użytkowych, wzorów przemysłowych, znaków towarowych, oznaczeń geograficznych i topografii układów scalonych oraz o ochronę innych praw na dobrach niematerialnych, o roszczenia wynikające z Prawa prasowego, o prawa majątkowe, w których wartość przedmiotu sporu przewyższa 100 000 złotych, oprócz spraw o alimenty, o naruszenie posiadania i o zniesienie wspólności majątkowej między małżonkami oraz spraw o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, o wydanie orzeczenia zastępującego uchwałę o podziale spółdzielni, o uchylenie, stwierdzenie nieważności albo o ustalenie nieistnienia uchwał organów osób prawnych lub jednostek organizacyjnych niebędących osobami prawnymi, którym ustawa przyznaje zdolność prawną, o roszczenia wynikające z naruszenia praw przysługujących na mocy przepisów o ochronie danych osobowych, o odszkodowanie z tytułu szkody wyrządzonej przez wydanie prawomocnego orzeczenia niezgodnego z prawem, o zapobieganie i zwalczanie nieuczciwej konkurencjiArt. 17 kpc..
Z ustalaniem właściwości rzeczowej jest związane ustalenie wartości przedmiotu sporu. Nie wlicza się do wartości przedmiotu sporu odsetek, pożytków i kosztów, żądanych obok roszczenia głównegoArt. 20 kpc.. Jeżeli powód dochodzi pozwem kilka roszczeń, zlicza się ich wartośćArt. 21 kpc.. Wartość przedmiotu sporu może być sprawdzana przez sąd z urzęduArt. 25 § 1 kpc. lub na zarzut pozwanegoArt. 25 § 2 kpc: Po doręczeniu pozwu sprawdzenie nastąpić może jedynie na zarzut pozwanego, zgłoszony przed wdaniem się w spór co do istoty sprawy.. Jeżeli w wyniku sprawdzenia wartości przedmiotu sporu sąd uzna się za niewłaściwy, to przekazuje sprawę sądowi właściwemu; jeżeli jest kilka sądów właściwych – jednemu z nich, wskazanemu przez powodaArt. 25 § 3 kpc. Por. W. Siedlecki, Z. Świeboda, Postępowanie cywilne. Zarys wykładu, wyd. 2 zmienione, Warszawa 2000, s. 91.. Wartość przedmiotu sporu może być sprawdzana w procesie tylko razArt. 26 kpc. Por. W. Siedlecki, Z. Świeboda, Postępowanie cywilne. Zarys wykładu, wyd. 2 zmienione, Warszawa 2000, s. 91..
Właściwość miejscowa Właściwość miejscowa rozstrzyga, który sąd jest właściwy pod względem terytorialnym.