200px|thumb|Zwój Księgi Estery w Sewilli thumb|200px|Zwój Jozuego z Biblioteki Watykańskiej Zwój – pierwotna postać książki w formie długiej wstęgi nawiniętej na dwa drążki (umbilicus). Drążki te (wykonane najczęściej z drewna lub kości słoniowej) były dłuższe niż szerokość zwoju i nie były do niego przymocowane. Nadawały one zwojowi pożądaną sztywność. Przed rozpoczęciem czytania drążki te wysuwano. Wystające końce tych drążków wiązano ze sobą tasiemkami, a zwój owijano w obwolutę pergaminową, najczęściej koloru purpurowego i obwiązywano czerwonymi rzemykami. Zaopatrywano go dodatkowo w tytuł wypisany na skrawku pergaminu doczepionego do rękopisu. Po łacinie nazywany był on index lub titulus. W przypadku zwojów wytworniejszych miał kolor czerwony lub szafirowy. Taki doczepiony tytuł ułatwiał odszukiwanie konkretnego zwoju wśród wielu innych. Zwój czytano rozwijając sukcesywnie jego kolejne partie z jednej strony, zwijając je jednocześnie z drugiej strony (najczęściej już wtedy był to układ od lewej do prawej).
Pierwsze zwoje pochodzą z Egiptu i datują się na IV tysiąclecie p.n.e. Najstarszy zachowany zwój papirusowy z tekstem greckim znaleziono w jednym z grobów egipskich. Zawiera on koniec dytyrambu Tymoteusza z Miletu (między końcem V a początkiem III w. p.n.e.). Od II w. n.e. zwój zaczął być wypierany przez współczesną postać książki, czyli kodeks. Masowe stosowanie kodeksu, a tym samym zanik zwoju, przypada na V w.
Początkowo zwoje sporządzano ze skóry. Używali ich Egipcjanie, Grecy i Rzymianie. Z biegiem czasu pojawiały się nowe materiały: papirus, pergamin i płótna.
Długość zwoju nie przekraczała zwykle 10 m. Jeżeli utwór nie mieścił się w jednym rulonie, dalszy ciąg tekstu umieszczano na innym zwoju, oznaczając go jako II, III itd. „tom”. Przeciętna wysokość zwoju wynosiła od 15 do 30 cm. Niektóre z nich wykraczały jednak poza tę górną granicę.
Na zwojach pisano trzcinką i atramentem w po jednej, wewnętrznej stronie w regularnych kolumnach, poprzecznie do długości, zachowując co najmniej 2 cm marginesy między kolumnami oraz znacznie szersze u dołu i u góry.
Zwoje mogą być dwojakiego rodzaju: poziome i pionowe. Zwój zwijany poziomo nazywano wolumenem. Tekst dzielił się na strony czyli kolumny równoległe do osi rozwijania i prostopadle do długości zwoju. Zwoje zwijane pionowo były zapisywane równolegle do krótszego boku pergaminu. Ten rodzaj zwoju nazywano rotulusem. Część zawierająca dzieło stanowiła tomus.
Pierwsza karta zwoju nazywana była protokołem, a ostatnia eschatokołem. Dzieło rozpoczynało się od formuły incipit liber, a kończyło formułą explicitus liber.
Rotulus był stosowany jako nośnik tekstów arabskich, a w świecie języka greckiego, tekstów liturgicznych. Najstarszy znany pionowy zwój łaciński, tak zwany rotulus z Rawenny, pochodzi z VII w. i zawiera serię modlitw adwentowych. Na łacińskim zachodzie, na zwojach pionowych zapisywane były głównie dokumenty archiwalne lub teksty literackie.
Czytając rękopis czytelnik przytrzymywał zwój oburącz rozwijając go z prawej, a zwijając jednocześnie z lewej. W ten sposób początek zwoju i zarazem tekstu znajdował się w środku, a koniec zwoju na wierzchu.
Futerały, w których przechowywane były zwoje nazywano capsa lub bibliotheca.
Tekst, a także często stosowane iluminacje pokrywały tylko jedną powierzchnię zwoju – wewnętrzną. Ponieważ początkowa część zwoju była najbardziej narażona na uszkodzenie, znajdowała się tam tylko skrócona postać tytułu, natomiast jego pełna postać wraz z dodatkowymi informacjami znajdowała się na końcu zwoju (czyli najbliżej drugiego drążka).
Przypisy
Bibliografia Bieńkowska B., Chamerska H., Zarys dziejów książki, Warszawa 1987. Gethin P., Jak czytać rękopis średniowieczny, Warszawa 2008. Grycz J. Historia książki i bibliotek w zarysie, Warszawa 1959. Muszkowski J., Życie książki, Kraków 1951. Ożarzewski Cz., Zarys dziejów książki i księgarstwa, Poznań 1961. Svend D., Dzieje książki, Wrocław 1965. Świderkówna A., Nowicka M., Książka się rozwija, Wrocław 2008.
Kategoria:Historia książki