Adam Gorczyński (ur. 1805 w Tarnowie, zm. 24 maja 1876 w Brzeźnicy) – polski pisarz i poeta okresu romantyzmu, autor popularnych powieści w stylu gawęd szlacheckich i staropolskich sylw, artysta malarz okresu polskiego romantyzmu, pejzażysta polskich krajobrazów, współzałożyciel Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie, zaangażowany politycznie w polskie sprawy w Galicji, działacz społeczny, właściciel dóbr ziemskich w Brzeźnicy i Marcyporębie. Używał pseudonimu literackiego „Jadam z Zatora”. W XXI wieku stał się patronem inicjatyw kulturalnych w rodzinnej Brzeźnicy.
Życiorys thumb|left|Herb Gorczyńskich z pomnika Józefa Kalasantego, ojca Adama, sprzed kościoła św. Marcina w Marcyporębie, 2018thumb |left| Kościół św. Marcina w Marcyporębie, 2018 thumb|Widok na Wisłę na północ od Brzeźnicy, 2016 Urodził się w 1805 w Tarnowie jako syn nobilitowanego w 1794 adwokata Józefa Kalasantego Gorczyńskiego (herbu własnego) i Katarzyny z Łojowskich. Józef Kalasanty w 1818 zakupił Brzeźnicę, Nowe Dwory oraz część Marcyporęby. Siostra Adama Elżbieta była babką generała Józefa Hallera.
Adam Gorczyński ukończył gimnazjum w Tarnowie, a następnie studiował filozofię we Lwowie. Nawiązał wtedy kontakty z Ossolineum. Zbliżył się do grupy intelektualistów lwowskich – Augusta Bielowskiego, Ludwika Nabielaka i Stanisława Jaszowskiego – zwolenników nurtu podkreślającego związki kultury polskiej z historią Słowiańszczyzny. Atmosfera kulturalno-literacka, którą przesiąkł wtedy młody Gorczyński, dała się odczuć w jego późniejszych tekstach literackich.
Od 1821 odbył w Wiedniu „studia kameralne”, które przygotowywały zarządców dóbr wielkiej własności ziemskiej oraz urzędników dla austriackich krajów koronnych. Po powrocie z Wiednia, gdzie uczył się także malarstwa, ożenił się i zajął się gospodarstwem w Nowych Dworach. Po śmierci ojca w 1830 przeniósł się na stałe do Brzeźnicy, którą odziedziczył razem z częścią pobliskiej Marcyporęby. Jako posiadacz znacznych dóbr tabularnych na terenie Galicji miał prawo głosowania w kurii posiadaczy ziemskich. Zmarł w 1876 i został pochowany na cmentarzu przy kościele parafialnym w Marcyporębie.
Twórczość pisarska Adam Gorczyński był twórcą okresu polskiego romantyzmu, kojarzonego z niepodległościową literaturą emigracyjną i słowianofilstwem, którego rozwój przypadł na okres od 1815 (potwierdzenie przez Kongres Wiedeński rozbiorów Polski) do 1863 (upadek Powstania Styczniowego). W tym czasie drogi romantyzmu europejskiego wyznaczały przemiany społeczne, a polskiego wydarzenia polityczne, które określały jego odmienny, narodowo-patriotyczny charakter. Te cechy występowały w polskiej sztuce aż do odzyskania niepodległości w 1918, a nawet do Powstania Warszawskiego w 1944.
Twórczość pisarską Gorczyńskiego charakteryzowało dowartościowanie rodzimych obyczajów, swojskich krajobrazów i dawnych legend, a jej głównymi cechami były patriotyczno-niepodległościowy charakter, regionalizm, historycyzm i ludowość. W latach 1835–1845 był jednym z najbardziej poczytnych pisarzy polskich. Pierwsze utwory poetyckie zamieścił w „Rozmaitościach Lwowskich” w 1819. Napisał 21 utworów dramatycznych, które były grane w teatrach Krakowa, Lwowa, Warszawy i Poznania. Syn jego Bronisław wydał już po śmierci pisarza zbiory wierszy i teksty sztuk (w serii Dramata): Ludwika, Artysta i Książę, Wanda, Zbydowski i Zawisza, Ojciec chrzestny, Olimpia oraz akt I dramatu Ludgarda. Autor drukował je wcześniej w różnych czasopismach jak „Sławianin”, „Rozmaitości”, „Przyjaciel Ludu”, „Czas”, „Biblioteka Warszawska”.
thumb|Kościół Dominikanów w Krakowie po pożarze 1850 r., 1850, 29×25 cm, Muzeum Narodowe w Krakowie, MNK II-a-58 Charakterystyczne dla dorobku Gorczyńskiego były opowiadania zbliżone do gawędy szlacheckiej. Gatunek ten naśladował opowiadania ustne, pozornie niedbałe, pełne rozbudowanych dygresji i komentarzy. Tematyka tych utworów skupiała się na obrazkach z codzienności dawnego życia średniej szlachty, a ich kompozycja przypominała sceny rodzajowe. Było to konsekwencją podobieństwa, jakie autor dostrzegał pomiędzy literaturą a malarstwem. Do najbardziej poczytnych opowieści należą: Zamek Libusza; Kto się w opiekę poda Panu Swemu; Niedźwiedzica; Górnice; Kwestia o Wilczy Dołek; Żaki; Kapitalik; Syn Chrzestny; Hełm Jaksy; Wróżba Maruchy; Pan Królowej ruskiej; Zwierciadełko; Skała św. Onufrego, czyli kronika szlacheckiego dworku; Kasperek; Straszny strzelec. Niektóre z tych opowieści były tłumaczone na język czeski i niemiecki.
Powieści Jadama w formie legend i baśni podkrakowskich ukazały się w 1838. W 1842 wydał we Lwowie zbiór Opowieści i legendy Jadama z Ziemi Zatorskiej, którego obszerną recenzję opublikował miesięcznik „Biblioteka Warszawska” i które stały się w 1852 lekturą szkolną w polskim gimnazjum w Cieszynie. W zbiorze tym zamieścił między innymi legendy dotyczące Zakrzowa, a także Nowych Dworów, których był właścicielem. W tym samym roku wydrukował Silva rerum Jadama w staropolskiej literackiej formie sylwy i stanowiące dalszy ciąg Opowieści. Był także autorem dwóch powieści obyczajowych – Farmazon (1844) i Zeno (1845).
Książki Gorczyńskiego należały do romantyzmu popularnego, przeznaczonego dla szerokiej publiczności. Ich treścią były historie średniowieczne, które pisarz rozwijał i dopowiadał z pomocą własnej wyobraźni. Niektóre z nich (np. Balice, Zemsta, Hełm Jaksy) były oparte na fragmentach kronik Jana Długosza i Marcina Bielskiego. Akcja historycznych opowiadań Gorczyńskiego często toczyła się w scenerii romantyczno-gotyckiej, jak lochy i zamczyska, tajemnicze groty i opuszczone kaplice (opowiadanie Balice). Jego ilustrowana, umiejscowiona na zamku w Czorsztynie, legenda Pogoń Tatarów została wydana w 1847.
Używał pseudonimu „Jadam z Zatora”, którym podkreślał swą przynależność do konkretnego regionu, z własną kulturą i historią. Ten rodzaj literackiej mistyfikacji, często stosowany w romantyzmie, miał uwiarygodnić prezentowane utwory jako opowieści zasłyszane od prostego ludu. Podstawą tych utworów stały się legendy spisywane przez Gorczyńskiego podczas jego krajowych wędrówek, często z przyjaciółmi – Wincentym Polem, Janem Nepomucenem Głowackim i Leonem Dembowskim. Po tragicznych wydarzeniach rabacji galicyjskiej wyraźnie zmienił przekaz publikacji w kierunku pracy organicznej.
Dokonał przekładu wierszy czeskiego poety Václava Hanki. Zajmował się także przekładami poezji romantyków niemieckich Schillera i Goethego. Przetłumaczył również Romea i Julię Williama Shakespeare’a, przekład ten nie był wystawiany. Katalog twórczości Gorczyńskiego znajduje się w Bibliografii Estreichera. W obszernej monografii „Rys dziejów piśmiennictwa polskiego” z 1860 wysoko oceniono dramaty jego autorstwa: „W nich (drammatach) niepospolity talent jaśnieje, są w nich sceny cudnej piękności, które po mistrzowsku oddaje, ducha wieku, bo go pojął wybornie, ale i obok tego i płaskie pomieszcza”.
thumb|left|Inskrypcja wiersza Adama Gorczyńskiego na Skale Kmity, Na początku lat 60. XIX wieku zaprzestał twórczości literackiej. Ćwierć wieku po jego śmierci określono go „powieściopisarzem i dramaturgiem, niegdyś dość głośnym”, którego „utwory przyjęte były przychylnie, bo się ukazały w czasie wielkiej posuchy literackiej w kraju i ponieważ były niby oparte na podaniach miejscowych, a wówczas nadzwyczaj ceniono wszelkie zarysy prowincjonalne”.
Karol Estreicher cytuje słowa Adama Gorczyńskiego ze spotkania z nim w Krakowie w 1852: „Piszę w wolnych chwilach od zajęć gospodarskich. (...) Przy tylu koryfeuszach literackich, skromny szeregowiec naprzód wyrywać się nie może, a ja swobodnie na roli dożywam wieku, jaki dobry Bóg mi naznaczył”. We współczesnym mu podręczniku literatury polskiej dla użytku szkół podano w 1866, że „napisał kilka dobrych powieści, pomiędzy którymi należy do lepszych Farmazon (1844). Silva rerum (1842) jest zbiorem powiastek jałowej treści, ale pięknym pisanych językiem”.
Krakowski „Czas” we wspomnieniu pośmiertnym w 1876 pisał: „Adam Gorczyński należał do zastępu szczupłego grona piszących, którzy starali się ożywić ruch literacki wśród najtrwalszych stosunków cenzuralnych i zupełnego zobojętnienia dla książki”. Józef Ignacy Kraszewski napisał o jego powieściach: „Znać talent niepospolity, a nade wszystko uczucie sprawiedliwe przeszłości i zrozumienie jej ducha bez uprzedzeń”.
Romantyzm uruchomił nowoczesną ideologię narodową i wpłynął w sposób decydujący na przyjmowane w Polsce postawy światopoglądowe i stanowiska polityczne. Wybór opowiadań i poezji Adama Gorczyńskiego ukazał się w 2014. Uźródłowioną analizę utworów Gorczyńskiego pod względem historii lokalnej na podstawie odnalezionego archiwum parafii w Stryszowie, której kolatorami była jego rodzina, opublikowano w 2021. W świadomości późniejszych pokoleń „Jadam z Zatora” zaistniał przede wszystkim jako piewca rodzimych okolic i wielbiciel ludowych podań. Uznawany jest za twórcę z pogranicza romantyzmu i pozytywizmu.
Na Skale Kmity (w rezerwacie krajobrazowym nad przełomem rzeki Rudawa w Garbie Tenczyńskim koło Krakowa) istnieje wykuty w 1854 „za powodem profesora Łepkowskiego, a kosztem hrabiego Skórzewskiego” i widoczny (odnowiony w 2016) fragment jego archaizowanego wiersza:
Poetycka apoteoza Chleb została ponownie opublikowana w 1918. Wydany w 1884 wiersz Gorczyńskiego W grudniu! przedstawiono w 2020 jako przykład utworu pomocnego w kształceniu współczesnych studentów i pracowników ochrony zdrowia. Zauważono także, że poezja tego typu wzbogaca profesjonalistów medycznych, a także może ich chronić przed wypaleniem zawodowym.
Twórczość malarska thumb|left|Litografia Biecz, 1840 Treści ideowe malarstwa Adama Gorczyńskiego również należały do polskiego romantyzmu, w którym dominowały tendencje realistyczne, obiektywnie przedstawiające rzeczywistość. W tym okresie nastąpiły narodziny pejzażu jako oddzielnego tematu w sztuce. Artyści zaczęli malować krajobrazy tak, jak je rzeczywiście widzieli. Typ pejzażu charakteryzowały ujęcie tematu, staranność wykończenia, delikatna kreska, jednolitość faktury i ekspresywne operowanie barwą.
thumb|Droga do Morskiego Oka 1850, 38,5×30,5 cm, Muzeum Narodowe w Krakowie, MNK II-a-57 Gorczyński malarstwa uczył się w Wiedniu u pejzażysty (1787–1868), a także w Krakowie u Jana Nepomucena Głowackiego (1802–1847), nazwanego w 2016 w opracowaniu Muzeum Romantyzmu w Opiniogórze „ojcem krajobrazu polskiego”, z którym dzielił fascynację krajobrazami Podhala i Tatr. W 1862 opublikował wspomnienie o Głowackim, który „otworzył drogę do piękności ukrytych w Tatrach”.
Gorczyński był autorem kilkuset obrazów w stylu polskiego romantyzmu, które tak jak i jego twórczość literacka, posiadały wyraźny patriotyczno-niepodległościowy charakter w kontekście sytuacji politycznej w rozbiorowej Polsce. Ukazywał życie społeczeństwa na tle lokalnego krajobrazu i zabytków przeszłości. Najczęstszą treścią jego obrazów były pejzaże stron rodzinnych, przedstawiające najbliższą autorowi małą ojczyznę. Od swojego wiedeńskiego mistrza, Steinfelda, przejął formę artystyczną, która pochodziła wprost z XVIII-wiecznej szkoły malarstwa alpejskiego i której charakterystycznymi cechami są malowniczość, precyzja kadru i delikatność barw. Światło było dominującym elementem kompozycji. Zasady te współgrały z założeniami polskiego biedermeieru, lansowanego przez Głowackiego – przyjaciela i drugiego mistrza Gorczyńskiego. Sam Gorczyński był przekonany o korespondencji literatury i malarstwa, a szczególnie literackich „krajowidoków” i pejzaży, o czym pisał w trzech rozprawach: O Janie Nepomucenie Głowackim, artyście krakowskim, i o krajobrazie w obecnym czasie (1862), Obrazki rodzajowe (1855) oraz Pejzaż (Urywek z myśli o sztuce) (1853).
thumb|left|Litografia Krynica (późniejsza Krynica-Zdrój), 1840thumb|left|Madonna z Dzieciątkiem, olej na płótnie, 73 x 96 cm - malarstwo prawdopodobnie Adama Gorczyńskiego (1805–1876), od 1943 w kościele parafialnym w Bolechowicach