Oborniki – miasto w województwie wielkopolskim, siedziba powiatu obornickiego oraz gminy miejsko-wiejskiej Oborniki. Usytuowane nad Wartą, u ujścia rzeki Wełny. Według danych na 31 grudnia 2021 zamieszkiwane przez 17 534 osoby.
Nazwa Miejscowość pierwotnie związana była z Wielkopolską i ma metrykę średniowieczną. Istnieje co najmniej od drugiej połowy XIII wieku. Jedna z relacji z XVII wieku podaje, że w 1279 miejscowość nosiła nazwę „Bernassia”. Miasto pod obecną polską nazwą było notowane od średniowiecza. Miejscowość została odnotowana w łacińskojęzycznym dokumencie z 1299 pod staropolską nazwą „Obornik”, 1318–1341 (według zachowanej wzmianki z lat 1359 i 1360) „Oborniki”, 1343 po łacinie „de Obornic”, 1374 „de Oburnik”, 1379 „de Oburnig”, 1389 „de Obornig”. W 1389 odnotowana została po polsku i po łacinie „Oborzniki, de Oborznik”, 1394 „Obornyky”, 1400 „Oborzniky”, 1417 Oborniky, 1420 „de Obornick”, 1429 „Obrouicz”, 1448 „Obornyki”, 1451 „de Obemik, Obornyk, Obernyg”, 1452 „de Oborky”.
Z pierwszej połowy XV wieku pochodzą również zapisy w języku niemieckim w 1405 odnotowana została jako „von Obirnig”, według rękopisu współczesnego „Obernygk, Obernyk”, a w 1437 „Abirnick” .
W czasach gdy miasto znajdowało się w granicach Niemiec nosiło nazwę Obernick.
Używa się także potocznej nazwy „Oborniki Wielkopolskie”. Nazwa miejscowości pochodzi od polskiej nazwy obory czyli gospodarczego budynku używanego jako pomieszczenie dla bydła domowego. Nazwa nawiazywała do hodowli zwierząt gospodarskich.
Historia mały|Poewangelicki kościół św. Józefa (2014) Okolice miejscowości były prawdopodobnie zasiedlone już wcześniej niż odnotowały to zachowane zapisy historyczne. Człowiek pojawił się w okolicach dzisiejszych Obornik około 12 tysięcy lat temu.
Osadnictwo historyczne na tym obszarze związane jest z pobliskim grodem wczesnośredniowiecznym i późniejszą kasztelanią Radzim, która jednak do końca XIII wieku straciła na znaczeniu, między innymi na korzyść rozwijających się Obornik. W pobliżu historycy podejrzewają istnienie domniemanego grodziska wczesnośredniowiecznego w Obornikach, które nie zostało zbadane i nie jest potwierdzone znaleziskami archeologicznymi. Miało znajdować się, wg zgodnej opinii badaczy, w południowo-zachodniej części miasta, przy ujściu rzeki Wełny do Warty w miejscu zaznaczonym w czasie zaborów jako „Königsberg” na niemieckim planie sporządzonym po drugim rozbiorze Polski w 1793. Grodzisko to uważa się obecnie za całkowicie zniszczone. Odnotowano stanowisko archeologiczne w miejscu średniowiecznej osady na północ od kościoła. archeolodzy zlokalizowali także średniowieczną zabudowę na Rynku m.in. dobrze zachowany układ ulic miasta lokacyjnego.
Początkowo miejscowość była założoną na prawie polskim własnością książęcą, którą później przeniesiono na prawo magdeburskie i w 1312 notowano już jako miasto siedzibę dystryktu obornickiego oraz starostwa niegrodowego. Oborniki były miastem królewskim – królewszczyzną należącą do królów polskich. Zarządzali nimi tenutariusze wywodzący się ze szlachty polskiej. Od 1320 wieś leżała w Zjednoczonym Królestwie Polskim, a od 1380 w Koronie Królestwa Polskiego. W 1489 odnotowano ją w powiecie poznańskim województwa poznańskiego Korony Królestwa Polskiego. Od 1303 była siedzibą własnej parafii, a w 1460 odnotowano ją jako siedzibę dekanatu Oborniki.
Lokację miejską Oborniki uzyskały przed 1292 r.Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 56–57.. Lokacji Obornik i powiązanej z nią fundacji klasztoru franciszkanów przez księcia wielkopolskiego Bolesława Pobożnego badacze doszukują się w XIII wieku. Z końca tego stulecia, a dokładniej z 1299 kiedy pochodzi pierwsza źródłowa wzmianka o Obornikach, dokument wystawiony w mieście przez Władysława Łokietka. Źródłowe potwierdzenie praw miejskich Obornik znajduje się w dokumencie przechowywanym w toruńskim archiwum, pochodzącym z 1339 r. Na pieczęci dokumencie znajduje się pierwszy wizerunek miejskiego herbu. Herb przedstawiał polskiego orła piastowskiego bez korony.
W 1339 miejscowość zapisano po łacinie jako miasto (łac. „civitas”) odnotowując wójta oraz rajców miejskich z Obornik. Później w latach 1356, 1536, 1574 notowano je po łacinie już jako miasteczko (łac. „oppidulum”). W mieście zachowała się zabudowa średniowieczna na Rynku, a także dobrze zachowany układ ulic miasta lokacyjnego.
Oborniki cieszyły się przychylnością między innymi króla Władysława Jagiełły, który wielokrotnie w nich przebywał i nadał miastu wiele przywilejów. W 1458 miasto Oborniki miało dostarczyć 15 pieszych na wyprawę do Malborka w czasie wojny trzynastoletniej prowadzonej przez Koronę Królestwa Polskiego z państwem zakonu krzyżackiego. W 1521 miasto Oorniki zobowiązano do dostarczania na wyprawy wojenne jednego wozu z 3 końmi i woźnicą oraz dwóch pieszych. W 1524 zobowiązano je do wysyłania wozu na wyprawy wojenne.
W XIV–XVI wieku zbudowano murowany zamek starościński i trzy kościoły, z których jeden – farny, zachował się do dziś. W latach 1400–1466 w Krakowie uczyło się dziesięciu studentów z Obornik, między innymi Piotr Wedelicki (nadworny lekarz Zygmunta Starego). W czasie wojny trzynastoletniej Oborniki wystawiły w 1458 r. 15 pieszych na odsiecz oblężonej polskiej załogi Zamku w MalborkuKodex dyplomatyczny Wielkiej Polski; Codex diplomaticus Majoris Poloniae zawierający bulle papieżów, nadania książąt, przywileje miast, klasztorów i wsi, wraz z innemi podobnéj treści dyplomatami, tyczącemi się historyi téj prowincyi od roku 1136 do roku 1597; zebrany z materyałow przez Kaźmierza Raczyńskiego byłego Generała W. Polskiego i Marszałka nadwornego koronnego przysposobionych; wydany przez Edwarda Raczyńskiego, Poznań 1840, s. 181.. W XVI wieku miasto królewskie, lokowane w 1312 r., położone było w województwie poznańskimZenon Guldon, Jacek Wijaczka, Skupiska i gminy żydowskie w Polsce do końca XVI wieku, w: „Czasy Nowożytne”, 21, 2008, s. 175..
Zamek obornicki wraz ze znaczną częścią miasta zostały doszczętnie zniszczone podczas tragicznego potopu szwedzkiego z lat 1655–1660. Nie ominęła Obornik wojna siedmioletnia 1756–1763 oraz wydarzenia konfederacji barskiej 1768–1770. W 1768 r. rozpoczęto budowę murowanego kościoła i klasztoru franciszkanów, na miejscu dawnych drewnianych.
Dwory szlacheckie W średniowieczu w mieście istniały dwory szlacheckie. W 1408 wspomniano dwór o nieokreślonej lokalizacji należący do młynarza z królewskiego młyna zbożowego stojącego na rzece Wełnie. W latach 1448–1517 odnotowano dom, dwór w Obornikach należący do tenutariuszy obornickich. W 1448 starosta generalny Wielkopolski Piotr Skóra z Gaju wystawił dokument w swoim domu (łac. „domus”) mieszkalnym w Obornikach. W 1456 ponownie wspomniano jego dwór w Obornikach. Dwór tenutariuszy obornickich wspomniano też w 1517, a w 1515 kolejny dwór nieznanego właściciela na ul. Tkackiej czyli Sukienniczej.
Młyny miejskie W mieście stały młyny zbożowe zapewniające mąkę na chleb, mielące słód na piwo oraz folujące sukno. Były to notowany w latach 1356–1563 mniejszy młyn wójtowski, który stał na rzece Wełnie, na przedmieściach św. Krzyża, poniżej młynów „Rudnego” czyli Nowego, królewskiego młyna dolnego i królewskiego Wielkiego Młyna. Górny młyn królewski wspominany w latach 1370–1580 był większy i po łacinie nazywano go Wielkim Młynem „molendinum supremum, maior” lub Wielkim Młynem Obornickim (łac. „Magnum Molendinum Obornyczense”), a także Miejskim Młynem czy Wielkim Młynem Miejskim (łac. „Molendinum Civile, Molendinum Magnum Civile”). Był to młyn wodny i stał na rzece Wełnie, powyżej młyna wójtowskiego, na przedmieściach św. Krzyża za miastem Oborniki. Mielił on zboże na mąkę, a jedno koło wodne napędzało także miejski folusz.
W 1370 wojewoda kaliski oraz starosta generalny Wielkopolski Przecław z Gułtów sprzedał Idziemu sołtysowi z Nowej Wsi koło Wronek oraz jego braciom Mikoszowi, Walentemu i Wojciechowi młyn królewski pod miastem Oborniki na rzece Wełnie, tj. młyn górny z trzema kołami wodnymi i czwartym foluszowym za 305 grzywien groszy i tyle samo grzywien monety obiegowej. Zastrzeżono dla skarbu królewskiego młyn dolny z dwoma kołami. Młynarz otrzymał wyłączność mielenia słodów (łac „brasea”) we wspomnianym młynie większym królewskim o 4 kołach, nawet w przypadku kiedy zostanie wybudowanych więcej młynów. Młynarze z innych młynów nie przestrzegający tego postanowienia miał zapłacić 3 grzywny kary staroście generalnemu Wielkopolskiemu i odda miarę zboża lub mąki młynarzowi. Ponadto młynarz otrzymał prawo wolnego połowu w rzece Wełnie pojedynczymi przyrządami oraz po lewej stronie idąc z miasta do młynów budynki (łac. „insulae”) z dwoma ogrodami (łac.”horti”). Młynarz mógł młyny zamienić lub sprzedać. Miał otrzymywać z młyna trzecią miarę i trzeci denar od sukienników za folowanie sukna. Przecław lub jego następcy na urzędzie starosty generalnego Wielkopolski mili także ponosić 2/3, a młynarz 1/3 nakładów na budowę grobli i budynków należących do młynów oraz na zakup kamieni młyńskich i części żelaznych niezbędnych do funkcjonowania tych młynów.
W 1510 w Obornikach stały dwa młyny na rzece Warcie: młyn o jednym kole wodnym oraz młyn o 3 kołach. Był też folusz, którego mały młyn był opuszczony. W 1537 odnotowany został młyn królewski na rz. Warcie. W latach 1481 i 1510 odnotowano młyn wodny w Obornikach stojący na końcu ulicy Sukienniczej (Tkackiej). W latach 1508–1580 miał miejsce pobór od Nowego czyli Rudnego Młyna. W 1510 Nowy Młyn na rzece Wełnie został opuszczony z powodu powodzi.
Most na przedmieściu
W latach 1403–1485 odnotowany został most na rzece Warcie, który stanowił przedłużenie obecnej ul. Poznańskiej i łączący miasto z przedmieściem św. Ducha oraz z drogami prowadzącymi do Szamotuł i Poznania biegnącymi przez Ocieszyn i Gołaszyn. Obok mostu równolegle przebiegała także przeprawa promowa. W 1487 odnotowano most na rzece Wełnie łączący Oborniki z przedmieściem św. Krzyża oraz z drogami m. in. do Obrzycka i Czarnkowa. Przy moście tym stał młyn zwany „Nowym” lub „Rudnym Młynem” .
Przy moście na rzece Warcie dawniej istniała także wieś zwana Starą Wsią, która została po raz pierwszy odnotowana w 1441. Jako samodzielna miejscowość istniała do XVI wieku zanim w wyniku procesów urbanizacyjnych nie stała się w XVI wieku przedmieściem miasta Oborniki.
Komora celna i podatki