thumb|Członkowie polskiego ruchu oporu w czasie II wojny światowej Polski ruch oporu w czasie II wojny światowej – w trakcie II wojny światowej Polska była krajem okupowanym, w którym ruch oporu rozpoczął swoją działalność niemal natychmiast po zaprzestaniu regularnych działań wojennych. Również od samego początku jedną z jego form była walka zbrojna.

Na ziemiach polskich głównymi organizacjami ruchu oporu były Armia Krajowa w sile około 350 000 ludziPraca zbiorowa Słownik historii Polski i świata. Katowice: Videograf II, 2001, s. 16, Bataliony Chłopskie w sile około 170 000 ludziPraca zbiorowa Słownik historii Polski i świata. Katowice: Videograf II, 2001, s. 25 oraz Narodowe Siły Zbrojne w sile około 75 000 ludziPraca zbiorowa Słownik historii Polski i świata. Katowice: Videograf II, 2001, s. 168 i Armia Ludowa licząca około 60 000 ludziNorman Davies Boże igrzysko. Historia Polski. Kraków: Znak, 1999, s. 926.

Pierwsze inicjatywy konspiracyjne w 1939 16 września – marszałek Edward Śmigły-Rydz nakazał w Czerniowcach (Rumunia) mjr. Edmundowi Galinatowi uruchomienie podległej mu części sieci dywersji pozafrontowej. Ten przekazał 26 września w Warszawie gen. Juliuszowi Rómmlowi upoważnienie-rozkaz do zainicjowania na terenie całego kraju konspiracji wojskowej 17 września – gen. Wacław Stachiewicz (szef sztabu Naczelnego Wodza) przekazał w Stanisławowie mjr. Janowi Mazurkiewiczowi rozkaz uruchomienia Tajnej Organizacji Wojskowej (TOW), ten po przybyciu do Budapesztu w oparciu o podległą mu część sieci dywersji pozafrontowej zainicjował działalność TOW na terenie niemal całego kraju 17 września – gen. Józef Olszyna-Wilczyński (dowódca DOK III w Grodnie) nakazał w Grodnie ppłk. Franciszkowi ŚlęczceBiografia (Ślęczka) uruchomienie sieci konspiracyjnej na terenie Dowództwa Okręgu Korpusu nr III (Grodno, Białystok, Nowogródek) 21 września – gen. Tadeusz Piskor (dowódca Armii „Lublin”) przekazał podległym oficerom rozkaz przejścia do konspiracji 22 września – gen. Marian Januszajtis powołał we Lwowie Polską Organizację Walki o Wolność (dowódca gen. Mieczysław Boruta-Spiechowicz), na której oparła się w przyszłości organizacja Obszaru Lwowskiego ZWZ 26 września – gen. Michał Tokarzewski-Karaszewicz (na mocy przekazanych pełnomocnictw przez gen. J. Rómmla) powołał w Warszawie Służbę Zwycięstwu Polski (SZP) i uczynił z niej podstawową organizację konspiracyjną posiadającą poparcie Naczelnego Wodza; społecznym zapleczem tej organizacji miała być „Rada Główna Polityczna”, w skład której weszli przedstawiciele trzech głównych partii politycznych: Polskiej Partii Socjalistycznej, Stronnictwa Ludowego i Stronnictwa Narodowego 27 września – w Warszawie Związek Harcerstwa Polskiego w momencie przejścia do konspiracji zmienił nazwę na Szare Szeregi, nadal prowadził działalność w dwóch pionach: „Organizacji Harcerzy” i „Organizacji Harcerek” 3 października – gen. Wilhelm Orlik-Rückemann nakazał pod Wytycznem mjr. Bolesławowi Studzińskiemu (szefowi wywiadu KOP) utworzenie organizacji konspiracyjnej Korpus Obrońców Polski i przekazał na ten cel kasę KOP 5 października – gen. Franciszek Kleeberg rozkazał podległym oficerom rekrutowanie do organizacji konspiracyjnej wartościowego elementu żołnierskiego 13 listopada – gen. Władysław Sikorski mianował gen. Kazimierza Sosnkowskiego (w rządzie emigracyjnym odpowiadał za sprawy kraju) Komendantem Głównym Związku Walki Zbrojnej (ZWZ) ze sztabem w Paryżu; powołano 6 obszarów ZWZ: Warszawa, Białystok, Lwów, Kraków, Poznań, Toruń, a w styczniu 1940 organizacja zaistniała na terenie okupowanego kraju w momencie zaprzestania działań bojowych wielu pułkowników, majorów, kapitanów, poruczników, a także chorążych, podchorążych, podoficerów, a nawet kaprali organizowało lokalne organizacje konspiracyjno-wojskowe na terenie swojego miejsca zamieszkania wiele oddziałów Wojska Polskiego, które nie złożyły broni prowadziły dalej walkę w formie działań partyzanckich – najbardziej znany jest oddział mjr. Henryka Dobrzańskiego „Hubala”, operujący do maja 1940 w Kieleckiem

Lokalne inicjatywy konspiracyjne thumb|Tablica upamiętniająca konspiracyjną drukarnię (1941-44) na Saskiej Kępie w Warszawie Po zakończeniu działań wojennych powstał szereg organizacji konspiracyjnych na bazie dawnej przynależności do organizacji sportowych („Sokół”), paramilitarnych („Strzelec”) lub Związku Harcerstwa Polskiego. U schyłku 1939 na terenie Polski działało w sumie około 140 różnych organizacji konspiracyjnych, m.in.: na terenie Wielkopolski działała organizacja „Ojczyzna” na terenie Pomorza organizowała się Tajna Organizacja Wojskowa „Gryf Kaszubski” w Generalnym Gubernatorstwie działalność rozpoczęło kilkanaście organizacji podziemnych m.in. „Korpus Obrońców Polski”, „Korpus Bezpieczeństwa”, „Polska Organizacja Zbrojna” w Toruniu utworzona została „Polska Armia Powstańcza” w Tarnobrzegu harcerze utworzyli organizację „Odwet” (późniejsi „Jędrusie”)

Budowa i rozwój konspiracji politycznej W początkowych latach okupacji część przedwojennych działaczy politycznych wyemigrowała, a ci którzy zostali przeszli do podziemia. Polska Partia Socjalistyczna była jedyną lewicową partią działającą od początku w konspiracji. Jej kierownictwo we wrześniu 1939 r. podjęło decyzję o zawieszeniu partii, a w jej miejsce powołano organizację Wolność Równość Niepodległość, która reprezentowała prawe skrzydło partii. Powołano do życia własne oddziały paramilitarne o nazwie Gwardia Ludowa. Lewica dawnego PPS pozostawiona poza PPS-WRN stworzyła we wrześniu 1940 organizację Polscy Socjaliści (następnie Robotnicza Partia Polskich Socjalistów) w lutym 1940 na krajowej naradzie w Lublinie wyłoniono Centralne Kierownictwo Ruchu Ludowego „Roch” na czele z Maciejem Ratajem w 1939 akcję konspiracyjną podjęło także Stronnictwo Pracy. Mimo iż jego podziemne struktury były bardzo nieliczne, to odgrywało ono dużą rolę, ponieważ związany był z nim generał Władysław Sikorski na przełomie września i października działalność konspiracyjną podjęło Stronnictwo Narodowe, jego zbrojnym ramieniem była Narodowa Organizacja Wojskowa już od początku okupacji zaczęły powstawać podziemne organizacje komunistyczne, jednak ich wpływ początkowo nie był duży. W 1942 powstała Polska Partia Robotnicza łącząca w sobie dotychczasowe stronnictwa poważniejszej roli w podziemiu nie odegrały organizacje sanacyjne, jej wpływy były jednak duże w pionie konspiracji politycznej

Rozwój konspiracji wojskowej 1940 wiosną ZWZ liczył już ponad 62 tys. ludzi działalność ZWZ podporządkowana była dwóm celom: rozbudowie podziemnej struktury organizacji i scaleniu wszystkich konspiracyjnych formacji zbrojnych – oba cele zrealizowano w 1942 1941 rozpoczęto „Operację Wachlarz”, która polegała na prowadzeniu dywersji i walki na zapleczu frontu, na terenach położonych na wschód od przedwojennej granicy Polski 1942 14 lutego z rozkazu Wodza Naczelnego ZWZ przemianowano na Armię Krajową, na jej czele stała Komenda Główna. Obszar kraju podzielono na okręgi, obwody i placówki Armii Krajowej podporządkowały się również Szare Szeregi, ale z dużą swobodą organizacyjną i bardzo dużą jak na warunki konspiracyjne niezależnością działalność militarna AK miała dość ograniczony charakter. Akcje bojowe organizowane przez Kierownictwo Dywersji – „Kedyw” miały głównie na celu poprawę nastrojów społecznych i ochronę bezpieczeństwa organizacji październik – „akcja Wieniec” – najgłośniejsza akcja dywersyjna – wysadzenie linii kolejowych wokół Warszawy

Lewicowy nurt ruchu oporu Organizacje socjalistyczne i syndykalistyczne W czasie okupacji do działalności konspiracyjnej przystąpiły organizacje socjalistyczne i syndykalistyczne:

Polska Partia Socjalistyczna (działalność konspiracyjna od 1939 roku, w konspiracji kryptonim Wolność Równość Niepodległość) Polska Ludowa Akcja Niepodległościowa (grupa konspiracyjna powstała w 1939 roku) Socjalistyczna Organizacja Bojowa (powstała w 1943 roku) Związek Syndykalistów Polskich (powstał w 1941 roku) Robotnicza Partia Polskich Socjalistów (powstała w 1943 roku) Polska Armia Ludowa (powstała w 1943 roku) Barykada Wolności (grupa konspiracyjna) (powstała w 1939 roku) Gwardia (organizacja konspiracyjna) (powstała w 1939 roku) Polska Akcja Niepodległościowa (powstała w 1939 roku) Grupa „Płomienie” Polski Związek Bojowy Niepodległość Gwardia Ludowa WRN Socjalistyczna Organizacja Bojowa Syndykalistyczna Organizacja „Wolność” Związek Niezależnej Młodzieży Socjalistycznej „Spartakus”

Kształtowanie się socjalistycznego ruchu oporu Już po klęsce w kampanii wrześniowej, w jej miejsce PPS powstała Polska Partia Socjalistyczna – Wolność, Równość, Niepodległość, militarne ramię partii stanowiła Gwardia Ludowa WRN. Socjaliści skupieni byli wokół pism „Barykada Wolności” i „Gwardia”. Na uchodźstwie w Wielkiej Brytanii działał Komitet Zagraniczny PPS. W Polsce socjaliści zasili szereg organizacji walczących z okupantem takich jak Polityczny Komitet Porozumiewawczy, którego liderem był Kazimierz Pużak.

Część działaczy znajdujących się poza PPS WRN założyła w 1941 roku ugrupowanie Polscy Socjaliści. W 1943 roku ugrupowanie Polscy Socjaliści przeorganizowane zostało w Robotniczą Partię Polskich Socjalistów..

PPS-WRN i część działaczy RPPS odrzucali możliwość układu ze Związkiem Radzieckim, jednak mniejszościowa część socjalistów wywodzących się z RPPS nawiązała współpracę z komunistyczną Polską Partią Robotniczą. W 1944 roku proradzieccy rozłamowcy z RPPS poparli utworzenie Krajowej Rady Narodowej i Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego. Jesienią 1944 roku działacze ci założyli podporządkowaną w dużym stopniu komunistom z PPR, Polską Partię Socjalistyczną.

PPS-WRN uległa rozwiązaniu, a próby włączenia struktur WRN w ramy PPS zakończyły się porażką.

Kształtowanie się komunistycznego ruchu oporu okupacja hitlerowska postawiła komunistów polskich w trudnej sytuacji, nie posiadali oni własnej partii podpisanie z Hitlerem przez ZSRR paktu Ribbentrop-Mołotow, jak również antypolskie wystąpienia polityków radzieckich – przemówienie Mołotowa na sesji Rady Najwyższej ZSRR – spowodowały wzrost nastrojów antyradzieckich w społeczeństwie polskim komuniści nie zaprzestali jednak działalności politycznej. Działali jednak w rozproszeniu, byli nieliczni i dlatego aż do końca 1941 r. nie próbowali stworzyć jednej, scentralizowanej organizacji działalność nurtu komunistycznego i jego pozycję poprawiła agresja Niemiec na ZSRR o odbudowę partii zaczęli zabiegać komuniści polscy na emigracji w ZSRR. Odpowiadało to również interesom radzieckim, gdyż na tych terenach brakowało organizacji, która wykonywałaby bezpośrednie polecenia ZSRR Komintern wyraził zgodę na odbudowę partii, której przyszłych działaczy skupiono w szkole Kominternu pod Moskwą, tworząc tzw. Grupę Inicjatywną 4 stycznia 1942 utworzono Polską Partię Robotniczą, która miała pozostawać w kontakcie z Kominternem PPR udało się skupić w swych szeregach większość członków komunistycznych grup m.in. ZWW PPR utworzyła własną organizację młodzieżową: Związek Walki Młodych wiosną 1942 r. rozpoczęto bezpośrednie działania zbrojne partia próbowała „wkomponować się” w system Polski podziemnej, jednak było to niemożliwe bez porozumienia się z kierownictwem obozu prolondyńskiego w związku z powyższym PPR podjęła rozmowy z Delegatem Rządu Piekałkiewiczem, a po jego aresztowaniu z Jankowskim, zakończyły się one jednak całkowitym fiaskiem w tym okresie PPR osłabiały również liczne spory wewnętrzne i walka o władzę w partii, co doprowadziło m.in. do zamordowania Marcelego Nowotki, a następnie, oskarżonych o popełnienie owego morderstwa, braci Mołojców (Bolesława i Zygmunta)

Organizacje komunistyczne Do 1942 istniało kilka niezależnych struktur komunistycznego ruchu oporu. Większa część z nich na przełomie lat 1942/1943 przystąpiła do Polskiej Partii Robotniczej i Gwardii Ludowej (od 1944 Armia Ludowa). Największymi z nich były: