thumb|Wizja Jana Ewangelisty na Patmos (iluminacja z Bardzo bogatych godzinek księcia de Berry (ok. 1410) Apokalipsa Świętego Jana [Ap], Księga Objawienia, Objawienie Jana [Obj] (gr. , „Objawienie Jana”) – utwór z gatunku literatury apokaliptycznej, jedyna prorocza księga Nowego Testamentu, opisująca wizje dotyczące końca istnienia obecnego świata, dzieje wierzących w Jezusa Chrystusa i całej ludzkości oraz Sąd Ostateczny. Apokalipsa zawiera bardzo liczne odwołania do Starego Testamentu.

Tradycyjnie za autora jest uważany Jan Ewangelista (nie jest to całkowicie pewne, eschatologia księgi pod pewnymi względami różni się od eschatologii Ewangelii Jana). Powstanie datuje się na ostatnie lata I wieku lub okres prześladowań chrześcijan w Azji Mniejszej (po roku 68). Część biblistów uważa, że powstawała w dwóch etapach.

Jest to jedna z najtrudniejszych do zrozumienia i bardzo różnie interpretowanych ksiąg biblijnych. Niektórzy ojcowie Kościoła (m.in. Jan Chryzostom) sprzeciwiali się włączaniu tej księgi do kanonu ze względu na jej wieloznaczność i nadużywanie przez heretyków.

W wielu tłumaczeniach Biblii (m.in. katolickiej Biblii Jakuba Wujka oraz w przekładach protestanckich – np. Biblii warszawskiej) tytuł księgi przetłumaczono na Objawienie św. Jana, jako że greckie słowo apokalypsis w języku polskim oznacza dosłownie objawienie, odsłonięcie.

Zwykle umieszczana jest na końcu Nowego Testamentu, ale niektóre rękopisy umieszczają ją wcześniej. Minuskuły 325 i 336 umieszczają ją pomiędzy Listami powszechnymi a Listami Pawła. Minuskuł 69 umieszcza Apokalipsę przed Ewangeliami.

Samo słowo apokalipsa (gr. Ἀποκάλυψις) oznaczało pierwotnie objawienie. W czasach nowożytnych zaczęto nim również określać opisany w Apokalipsie św. Jana koniec czasów. Na XIX w. datowane są pochodne przymiotniki, np. (ang.) apocalypst (1829), apocalypt (1834), czy apocalyptist (1835)Douglas Harper, Online Etymology Dictionary.. W późniejszym okresie apokalipsa stała się również nazwą pospolitą odnoszoną do wszelkich katastroficznych wizji czy wydarzeń.

Data powstania księgi

Tradycja Według Justyna Męczennika Apokalipsa powstała podczas wojny żydowskiej (Dial. 81.4). Apokryficzne Dzieje Jana oraz Tertulian podają, że Jan został zesłany na Patmos przez Nerona. W tym samym okresie umiejscawia powstanie księgi Teofilakt, biskup Ochrydy, w swoim komentarzu do Ewangelii Jana (PG, CXXIII, 1133-1134). W wydaniach Peszitty autoryzowanych przez Kościół syryjski we wstępie do Apokalipsy podaje się: „Objawienie, które zostało dane Janowi Ewangeliście przez Boga na wyspie Patmos, na którą został zesłany przez cesarza Nerona”The New Covenant Aramaic Peshitta Text with Hebrew Translation, The Bible Society in Israel and the Aramaic Scriptures Research Society in Israel, Jerusalem 2005, s. 333. .

Klemens Aleksandryjski stwierdza, że powrót z Patmos nastąpił po śmierci tyrana, nie precyzując jednak, którego (Quis div. salv. 42). Według Euzebiusza Klemens Aleksandryjski miał utrzymywać, że Apokalipsa napisana została za Nerona. Sam Euzebiusz był zdania, że stało się to za Domicjana. Nie do końca też jasnym jest stanowisko Orygenesa, który stwierdza: „Cesarz rzymski – jak poucza tradycja – skazał Jana na wyspę Patmos” (Hom. In Matt, 16, 6)Zwolennicy późnego datowania Apokalipsy zarówno Klemensa, jak i Orygenesa zazwyczaj wliczają jako wspierających późne datowanie. G.K. Beale twierdzi, że prawdopodobnie wspierają późne datowanie (Beale, s. 19.). Gentry argumentuje, że wspierają wczesne datowanie (Before Jerusalem Fell, ss. 68-85, 97-99)..

Epifaniusz z Salaminy stwierdza, że Ewangelia Jana została napisana za Domicjana, natomiast Apokalipsa za Klaudiusza (PG, XLI 909-910). Kanon Muratoriego stwierdza, że apostoł Paweł, pisząc swoje listy do kościołów, wzorował się na siedmiu listach z Apokalipsy (rozdziały 2-3).

Datę powstania księgi Ireneusz z Lyonu ustala na koniec panowania Domicjana (Adv. Haer. V, 30, 3). Wiktoryn z Patawii podał, że czas napisania przypada na rządy Domicjana, ale wydał ją po jego śmierci i zwolnieniu z Patmos (CSEL 49, 92). Euzebiusz z Cezarei precyzuje i podaje 15 rok panowania Domicjana, a więc rok 95. Tę samą datę podał też Hieronim (De viris ill 9).

Współczesne teorie Od końca XIX wieku powstały liczne teorie wyróżniające w Apokalipsie źródła i podźródła. Teorie te przyniosły przynajmniej tę korzyść, że poznano dokładnie wszystkie paralele Apokalipsy w tekście Starego Testamentu, jak i literaturze pozabiblijnej. W połowie XX wieku powstała teoria Marie-Émile Boismarda (1916-2004), dominikanina, członka Szkoły Biblijnej w Jerozolimie, godząca głosy tradycji z nowożytnymi teoriami pluralistycznymi. Apokalipsa została zredagowana w oparciu o dwa, napisane przez tego samego autora, ale w różnym czasie, źródła. Teoria ta cieszyła się wielką popularnością w latach 50. i 60. Chociaż już w latach 70. większość biblistów ustosunkowała się do niej krytycznie, to po dziś dzień ma ona swoich zwolenników. Współcześnie dominuje przekonanie, że trzy pierwsze i ostatnie rozdziały Apokalipsy (także kilka krótkich fragmentów w środku) pochodzą od innego autora (ucznia wizjonera), ze względu na różnice stylistyczne. Stanowisko to prezentują Heinricht Kraft, Pierre Prigent, David Aune i inni. Lambrecht (1980) przedstawił argumentację na temat jedności literackiej tekstu Ap 4,1 – 22,5, włączając tym samym również i przedostatni rozdział do zasadniczego, pochodzącego od tego samego autora tekstu Apokalipsy. Podobne stanowisko zajął Wilcox i Giblin. Spór o jedność literacką Apokalipsy nie został jeszcze rozstrzygnięty.

Wczesne pochodzenie Apokalipsy Rozdziały 6-7 opisują sytuację, jaka panowała w Palestynie na krótko przed wybuchem powstania żydowskiego. W rozdziale 11 znajduje się opis świątyni w Jerozolimie, więc ta nie mogła być jeszcze zburzona (stało się to w roku 70 n.e.). Rozdział 12 oddaje sytuację z czasów wojny żydowskiej (rok 68). W Ap 17,9-10 jest mowa o siedmiu królach – „pięciu upadło, jeden jest, inny nie przyszedł, a gdy przyjdzie, będzie mógł krótko tylko pozostać” (17,10). „Jeden jest” – Neron (54-68), „inny nie przyszedł” – może Wespazjan (69-79) bądź któryś z jego trzech krótko władających poprzedników (Galba, Oton, Witeliusz). Wskazuje to na rok 68 n.e..

Za wczesnym datowaniem opowiadał się Westcott, Hort, R.H. Lightfoot, C.F.D. Moule, F.F. Bruce, Kenneth L. Gentry. Gentry powołał się na opis świątyni z 11 rozdziału, która podczas pisania Apokalipsy nie była jeszcze zburzona, wielokrotnie powtarzany w Apokalipsie zwrot „czas jest bliski” (1,1-3; 22,6.7.10.12.20), szóstego króla z 17 rozdziału utożsamia z Neronem. Gentry datował Apokalipsę na lata 65-66.

Późne pochodzenie Apokalipsy Wśród argumentów za późnym datowaniem podaje się, że sytuacja kościołów opisana w rozdziałach 2-3 bardziej odpowiada tej z końca I wieku niż końca lat 60. Kościół w Efezie „utracił pierwszą miłość”, co sugeruje upływ czasu. Laodycea nazwana została bogatą, podczas gdy w latach 60-61 nawiedziło ją trzęsienie ziemi, więc musiało upłynąć więcej niż 3-4 lata. Istnienie kościoła w Smyrnie bywa też podawane jako argument za późną datą. Niektórzy twierdzą, że chrystologia Apokalipsy jest na tyle rozwinięta, że musi pochodzić z lat 90. G.K. Beale przypuszcza, że identyfikowanie Babilonu z Rzymem powstało dopiero po roku 70., co przemawia na rzecz późniejszego datowania Apokalipsy.

Heinrich Kraft w wyniku analizy dubletów księgi (19, 10 i 22, 8 n) doszedł do wniosku, że Apokalipsa pochodzi zasadniczo od jednego autora, z wyjątkiem Ap 2-3 i Ap 21, 9 – 22, 5 dodanych później przez drugiego autora. Młodsze partie Apokalipsy pochodzą z lat 97-98, natomiast siedem listów Ap 2-3 zostały napisane przed śmiercią Trajana, ale po rewolcie żydowskiej w latach 114-115.

David E. Aune, autor 3-tomowego komentarza do Apokalipsy, zwrócił uwagę na różnice stylistyczne oraz chrystologiczne zachodzące pomiędzy partiami Ap 1,12b – 3,22 a Ap 4,1 – 22,5. Na tej podstawie uznał, że pierwsza redakcja Apokalipsy zawierała 1,7 – 12a oraz 4,1 – 22,5 i była apokalipsą w ścisłym tego słowa znaczeniu. Była dziełem anonimowym, bądź pseudonimowym, dokonana przez wczesnochrześcijańskiego proroka, między 68 a 74 rokiem. Wykorzystane zostały wizje powstałe w latach 50. i 60. W drugiej redakcji dodany został tytuł (1, 1-3), epistolarne wprowadzenie i doksologia (1, 4-6), wizja Chrystusa i siedem podyktowanych przezeń listów (1, 12a – 3, 22), epilog i epistolarne zakończenie 22, 6-21 oraz kilkanaście rozszerzeń i interpolacji w tekście powstałych w pierwszej redakcji. Tytuły, przydawane w judaizmie jedynie Bogu, tutaj przypisane zostały Chrystusowi. Druga redakcja dokonana została za Trajana (98-117) w Azji Mniejszej.

Większość współczesnych biblistów opowiada się za późnym datowaniem Apokalipsy. mały|Ilustracja Josepha Marin Kronheimsa

Miejsce powstania Autor podaje w 1,9, że miał wizję na wyspie Patmos. Wedle tradycyjnego poglądu został zesłany na Patmos. Autor nigdzie nie stwierdza, że został zesłany, a wyrażenie z powodu słowa Boga i świadectwa Jezusa może oznaczać, że przybył tam jako misjonarz i wędrowny kaznodzieja, na tej samej zasadzie jak odwiedzał miasta Azji Mniejszej. Jednak w tamtych czasach wyspa była niemal niezamieszkała, a to wyklucza przybycie na wyspę w celach misyjnych.

Za zesłaniem może przemawiać użyty w 1,9 zwrot współuczestnik w ucisku. Małe wyspy były też częstym miejscem zesłania. W tym konkretnym przypadku mogło to nastąpić w wyniku decyzji władz lokalnych. Zesłanie potwierdzają Klemens Aleksandryjski, Orygenes, Tertulian, Wiktoryn i Hieronim. Wskazywano jednak, że Patmos położony jest zbyt blisko wybrzeży Azji Mniejszej, a skazaniec miałby zbyt łatwą możliwość kontaktów. Dawniej wielu egzegetów wyjaśniało, że na Patmos była albo kopalnia, albo kamieniołomy i autor został zesłany do ciężkiej pracy w nich. Jednak w tamtych czasach nie było na Patmos państwowych kopalni bądź kamieniołomów. Brano pod uwagę również i taką możliwość, że autor przybył na wyspę dobrowolnie, dla dokonania „rekolekcji zamkniętych” (podobnie jak Jezus podczas czterdziestodniowego postu, bądź Paweł na pustyni arabskiej).

Autorstwo thumb|John Martin, Wielki dzień Jego gniewu (1852)

Dane wewnętrzne Autor czterokrotnie nazywa siebie Janem (Ap 1,1.4.9; 22,8), określa siebie jako sługę Boga (1,1), „brata” swych adresatów i „współuczestnika w ucisku, królestwie i wytrwałości w Jezusie”, zaliczył siebie do proroków (22,6-9). Mówiąc o apostołach (18,20; 21,14) traktuje ich jako zamkniętą grupę, do której nie zalicza siebie. Z faktu napisania listów do siedmiu kościołów w Azji (1,4), a zwłaszcza ze sposobu pisania wynika, że był dobrze znany swoim adresatom. Listy wskazują na doskonałą znajomość stosunków panujących w tych kościołach. Udzielanie pochwał oraz nagan wskazuje na autorytet jakim cieszył się u swoich odbiorców.

Tradycja Justyn Męczennik określa Jana, autora Apokalipsy, jako „jednego z Apostołów Chrystusa” (Dialog 81,4). Wagę tego świadectwa powiększa to, że Justyn był związany z Efezem. Kanon Muratoriego nazywa go uczniem Pańskim, poprzednikiem apostoła Pawła i przypisuje mu autorstwo Ewangelii, listów i Apokalipsy.

Inny anonimowy fragment z końca II wieku, Prologus antiqior do Ewangelii, stwierdza, że apostoł Jan najpierw napisał Apokalipsę na Patmos, a następnie Ewangelię w Azji.

Ireneusz z Lyonu w kilku miejscach swego dzieła Adversus haeresis autora Apokalipsy nazywa uczniem Pańskim. Utożsamia go z autorem Ewangelii Jana, dodaje szczegóły chronologiczne i powołuje się na naocznych świadków, którzy znali Jana osobiście.

Klemens Aleksandryjski nie wypowiada się w sprawie autorstwa Apokalipsy, ale stwierdza fakt powrotu Jana apostoła z Patmos do Efezu po śmierci tyrana.

Tertulian w swoim dziele Adversus Marcionem kilkakrotnie nazywa autora Apokalipsy Janem apostołem.

Hipolit Rzymski i Orygenes przypisują autorstwo apostołowi Janowi.