thumb|Wnętrze kościoła (zwraca uwagę brak sklepień i tylko częściowe obmurowanie nowych filarów) Kościół Mariacki w Chojnie () – monumentalna budowla znajdująca się w Chojnie, jeden z największych gotyckich kościołów w Polsce. Trzynawowy, halowy, wzniesiony w latach 1389–1407 z ciosów granitowych, rozbudowany w XV wieku przez Henryka Brunsberga. Z zewnątrz ozdobiony glazurowaną cegłą. Wysoka na 102,6 metrów neogotycka wieża z lat 1859–1861 góruje nad okolicą.
Historia Pierwsze wzmianki Najstarsza świątynia na miejscu istniejącego obecnie kościoła gotyckiego, powstała tuż po lokacji miasta w drugiej połowie XIII w. Brak bezpośredniego przekazu na temat jej formy, choć niektórzy opowiadają się za trójnawową bazyliką z wydatnym transeptem i prostokątnym prezbiterium od wschodu oraz masywną, prostopadłościenną wieżą od zachoduBraune H., Ev. Marienkirche und Gemeinde zu Königsberg Nm, Königsberg Nm. 1907, s. 6.. Mury tego najstarszego kościoła wzniesiono, jak się wydaje z kostki granitowej na co zdają się wskazywać relikty odkryte w trakcie badań architektoniczno-konserwatorskichGruszecki A., Widawski J., Badania historyczno-architektoniczne kościoła NMP w Chojnie – II faza, 1962, m-ps w archiwum NID Oddział Terenowy w Szczecinie..
Pierwszy etap budowy kościoła gotyckiego W drugiej połowie XIV w. rozebrano prezbiterium kościoła z XIII w. i rozpoczęto realizację z cegły prezbiterium i trzech wschodnich przęseł korpusu nawowego monumentalnego kościoła gotyckiego. Konsekracja nowej partii kościoła miała miejsce w 1407 rokuKehberg A., Erläutertes historisch-chronologischer Abriss der Stadt Königsberg, Berlin 1724..
Nie jest w pełni jasna geneza i historia kaplicy przylegającej od strony południowej do obu prostokątnych przęseł pierwszego etapu budowy kościoła gotyckiego. Wiadomo natomiast, iż wzniesiona nad nią empora musiała powstać przed 1440 rokiemArchitektura Gotycka w Polsce, pod red. Teresy Mroczko i Mariana Arszyńskiego; Katalog Zabytków, pod red. Andrzeja Włodarka; Warszawa 1995; s. 47; G. Voss, Die Kunstdenkamäler der Provinz Brandenburg, Kreis Königsberg Nm. Berlin 1928; s. 44..
Drugi etap budowy kościoła gotyckiego Bliżej nieznany jest również czas rozpoczęcia drugiego etapu budowy kościoła gotyckiego, zakończony w roku 1459Voss, Die Kunstdenkamäler der Provinz Brandenburg, Kreis Königsberg Nm., Berlin 1928, s. 44. aktem poświęcenia nowej świątyni, powiększonej o trzy kolejne przęsła korpusu nawowego. Przed 1479 r. przy zachodniej ścianie szczytowej, po południowej stronie powstała jeszcze zewnętrzna kaplica św. AnnyVoss, Die Kunstdenkamäler..., op.cit..
Ostatecznie kościół uzyskał formę sześcioprzęsłowej, beztranseptowej hali opartej od zachodu o masywną wieżę kościoła z XIII wieku, a od wschodu zamkniętej poligonalnym chórem z obejściem. Konstrukcyjny trzon ścian obwodowych tworzył układ wciągniętych do wnętrza przypór, pomiędzy którymi umieszczono w przyziemiu otwarte do wnętrza kaplice, a wyżej przęsła obwodowej empory. Nawy boczne, kaplice i empory ambitu przykryto standardowym czterodzielnym sklepieniem krzyżowo-żebrowym, natomiast w nawie głównej oraz emporze kaplicy mariackiej zastosowano sklepienia gwiaździste. Zbieżność charakterystycznych form konstrukcji z wciągniętymi do wnętrza przyporami oraz cechy wystroju plastycznego elewacji artykułowanych dekoracyjnymi lizenami występującymi w obiektach łączonych z działalnością warsztatu Hinricha Brunsberga spowodowały, że autorstwo chojeńskiej fary przypisano temu legendarnemu architektowi i mistrzowi budowlanemu późnego średniowiecznaautorstwo kościoła Henrykowi Brunsbergowi przypisał M. Säume
Katastrofa budowlana w 1843 roku mały|Katastrofa budowlana w roku 1843 Kościół gotycki przetrwał w stanie niemal nienaruszonym do 2 lipca 1843 r., kiedy to doszło do katastrofy budowlanej, w trakcie której zawalił się narożnik południowo-zachodni średniowiecznej wieży, niszcząc kaplicę św. Anny. Ocalałe elementy konstrukcji wkrótce potem rozebrano i nigdy nie odbudowano. Dopiero w 16 lat po katastrofie podjęto budowę nowej wieży wg projektu Friedricha Augusta Stülera przy prawdopodobnym udziale Carla Dieckhoffa i niejakiego Sulzeraw 1842r. August Stüler został mianowany architektem królewskim i pozostawał czasie budowy wieży w Chojnie czołowym architektem Królestwa Prus. Inwestycję tą zrealizowano latach 1855–1861Gierke M., Nieco uwag o neogotyckiej wieży kościoła mariackiego w Chojnie, [w:] Rocznik Chojeński, t.IV, Chojna 2012r., s. 144. wznosząc z cegły oraz w niewielkim stopniu z kamienia – wieżę o formie neogotyckiej o wysokości około 100 metrów.
W związku z pogarszającym się stanem technicznym murowanej powłoki strzelistego hełmu w latach 1932–1933 neogotycką wieżę poddano remontowi, wzmocnieniu i przebudowie prowadzącej do zdeformowania jej pierwotnej, malowniczej bryłyprzebudowę przeprowadził Erich Blunck - jeden z twórców awangardowej architektury niemieckiej; zapewne dlatego nowy hełm nosił cechy wczesnego modernizmu, podobnie jak tegoż autora hełm kościoła Nikolassee w berlińskiej dzielnicy Steglitz-Zehlendorf.
Pożar kościoła z 1945 roku 16 lutego 1945 roku w wyniku pożaru wywołanego przez podpalenieZalewski P., Społeczeństwo obywatelskie i jego rola w ochronie dziedzictwa kulturowego na zachodnim pograniczu Polski-wprowadzenie w problematykę, [w:] Społeczeństwo obywatelskie, a ochrona zabytków na pograniczu polsko-niemieckim, pod red.P. Zalewskiego i B. Bielenis-Kopeć, materiały z międzynarodowej konferencji naukowej Gubin 31.05-2.06.2012, s. 25. zniszczeniu uległy więźba dachowa, sklepienia i dziewięć filarów międzynawowych oraz wyposażenie korpusu nawowego, jak również hełm wieńczący wieżę oraz wszystkie stropy w jej wnętrzu. Zachowały się natomiast ściany obwodowe wraz ze sklepieniami kaplic i empory zlokalizowanych pomiędzy wciągniętymi do wnętrza przyporami w korpusie nawowym i ambicie oraz konstrukcja wieży do wysokości ok. 80 m nad otaczającym terenem. Od tamtego czasu kościół pozostawał w stanie otwartej ruiny.
Ruina mały|Ruina świątyni na kilka lat przed rozpoczęciem odbudowy W okresie powojennym kilkakrotnie podejmowano próby sporządzenia dokumentacji pomiarowej, badawczej oraz projektowej dla celów zabezpieczenia ruiny kościoła.
Pierwszy projekt zabezpieczenia obiektu sporządził w 1952 roku inż. Witkiewicz z PKZ w ToruniuGruszecki A., Widawski J.: Ruina jako obiekt turystyczny (koncepcja zabezpieczenia i udostępnienia na przykładzie kościoła NMP w Chojnie), „Ochrona Zabytków”, 2 (69), XVIII, Warszawa 1965, s. 14.. Zakres prac przewidzianych do wykonania obejmował przede wszystkim zabiegi prowadzące do doraźnej, technicznej ochrony ruiny, między innymi poprzez wprowadzenie wieńców żelbetowych na koronę murów. Realizacji zamierzenia jednak nie podjęto. W roku 1956 kościół został objęty ochroną prawnąwpis do rejestru zabytków pod nr 86, decyzja Kl.V.-0/71/56 z dnia 4 maja 1956r.. Wkrótce po tym wydarzeniu podjęto kolejną próbę zabezpieczenia ocalałych murów i wyeliminowania zagrożeń jakie tworzyła ruina zlokalizowana w centrum miasta. W 1960 roku w Zakładzie Architektury Polskiej Politechniki Warszawskiej na zlecenie wojewódzkiego konserwatora zabytków w Szczecinie powstał projekt zabezpieczenia i udostępnienia do zwiedzania budowli w formie trwałej ruiny, autorstwa A. Gruszeckiego, J. Widawskiego i K. KakowskiegoGruszecki A., Widawski J.: Ruina jako obiekt turystyczny ...op.cit., s. 15.. Prace budowlane wg powyższego projektu prowadzono w ruinie kościoła w ograniczonym zakresie w latach 1966–1970Kwilecki S., Płotkowiak M.: Odbudowa kościoła NMP w Chojnie jako przykład koncepcji monumentalnej architektury ceglanej, [w:] Cegła w architekturze środkowo-wschodniej Europy, pod red. M. Arszyńskiego.. Między innymi wykonano wtedy żelbetowe stropodachy nad zachowanymi sklepieniami w kaplicy mariackiej oraz częścią przęseł empory w obejściu. Całości prac przewidzianych w dokumentacji projektowej nigdy jednak nie przeprowadzono, a ruiny nie udostępniono do zwiedzania.
Kolejną próbę zabezpieczenia obiektu podjęto dopiero w latach 1985–1990 po niemal 45 latach wystawienia ruiny na działanie czynników atmosferycznych. Mimo podjętych wcześniej zabiegów zabezpieczających stan techniczny murowanej konstrukcji pozostawał wówczas ogólnie zły, a lokalnie obiekt uległ licznym awariom.
Odbudowa Etap I (przykrycie korpusu nawowego dachem) mały|left|Schyłek prac nad pierwszym etapem odbudowy kościoła Mariackiego projektu Macieja Płotkowiaka mały|Budowa więźby dachowej na kościele Mariackim w Chojnie według projektu architekta Macieja Płotkowiaka (1995 r.) Ponieważ sporządzona wcześniej dokumentacja pomiarowa i badawcza uległa rozproszeniu i zniszczeniu w pierwszym rzędzie podjęto pomiary ruiny, które w latach 1990–1991 przeprowadzili studenci kierunku: architektura i planowanie przestrzenne na Wydziale Budownictwa i Architektury Politechniki Szczecińskiej pod opieką pracowników Instytutu Architektury i Planowania Przestrzennego Politechniki Szczecińskiej: Stefana Kwileckiego i Macieja PłotkowiakaPłotkowiak M., Stanecka E., Organizacja dotychczasowych działań oraz perspektywy procesu inwestycyjnego odbudowy kościoła pw. NMP w Chojnie, [w:] Społeczeństwo obywatelskie a ochrona zabytków na pograniczu polsko-niemieckim, pod red. P.Zalewskiego i B. Bielinis-Kopeć (Materiały z międzynarodowej konferencji naukowej zorganizowanej w dniach 31.05-02.06.2012 r. w Gubinie, Gubin 2014, s. 114..
Wykonanie dokumentacji pomiarowej umożliwiło zespołowi projektowemu, w składzie mgr inż. arch. M. Płotkowiak, inż. arch. S. Kwilecki i mgr inż. arch. J. Karwowski, sporządzenie w 1991 r.Opracowanie projektowe: obiekt: Kościół NMP w Chojnie, temat: Odbudowa korpusu nawowego, faza: ZTE, zespół proj.: mgr inż. arch. M. Płotkowiak, inż. arch. S. Kwilecki, mgr inż. arch. J. Karwowski, Szczecin 1991. założeń techniczno-ekonomicznych odbudowy korpusu nawowego. Do realizacji przyjęto najprostszą i narzucającą się metodę odcięcia konstrukcji murowej od wpływów atmosferycznych przy pomocy dachu namiotowego o kształcie identycznym jak dachu istniejącego do 1945 roku. Poważne utrudnienie w procesie wypracowania koncepcji zabezpieczenia korpusu nawowego stanowił brak 9 z 14 filarów międzynawowych istniejących pierwotnie.
Ostatecznie w celu uproszczenia konstrukcji i ograniczenia jej kosztów, zdecydowano by w miejsce nieistniejących, zaprojektować we współczesnej technologii budowlanej – nowe podpory międzynawowe o neutralnej formie, które umożliwią wsparcie na nich więźby dachowej. Realizację inwestycji obejmującej pierwszy etap prac zabezpieczających przeprowadzono w latach 1994–1997Protokół z posiedzenia komisji w dniu 26 października 1994 r., m-ps w zasobach M. Płotkowiaka..
Etap II (remont wieży) mały|Wieża kościoła zabezpieczona powłoką sieciową projektu Macieja Płotkowiaka mały|left|Projekt zabezpieczenia wieży architekta Macieja Płotkowiaka mały|Wieża kościoła zabezpieczona powłoką sieciową projektu Macieja Płotkowiaka