Rejencja gąbińska (niem. Regierungsbezirk Gumbinnen, lit. Gumbinės apygarda) – pruska jednostka administracyjna w prowincji Prusy Wschodnie, położona w jej północnej i wschodniej części, istniejąca w latach 1808–1945.
Historia Rejencja została powołana oficjalnie 16 grudnia 1808 na miejsce powstałej w 1724 Litewskiej Kamery Wojenno-Skarbowej (niem. Litthauische Kriegs- und Domainenkammer, w latach 1724-1736 był to oddział Królewieckiej Kamery Wojennej). Początkowo jednostka administracyjna nosiła nazwę rejencji litewskiej w Gąbinie (niem. Regierungsbezirk Litthauen zu Gumbinnen) i była jedną z dwu rejencji wchodzących w skład Prus Wschodnich.
Pierwotnie w obrębie rejencji gąbińskiej znalazły się powiaty Gąbin, Szyłokarczma, Wystruć, Jańsbork, Kłajpeda, Olecko, Ryn, Stołupiany i Tylża, jednak już 1 września 1816 na prośbę urzędu miasta Memel powiat Memel włączono w skład rejencji królewieckiej. Wkrótce dokonano zasadniczej zmiany podziału administracyjnego, tak by odległości między miejscowościami a centrami powiatów nie były zbyt duże. Zasadniczo okręg powinien był liczyć od 20 do 36 tys. mieszkańców.
Ostatecznie w skład rejencji gąbińskiej weszło 16 powiatów ziemskich (Landkreise). 1 kwietnia 1819 były to:
Węgobork (Angerburg) Darkiejmy (Darkehmen, po 1938 Angerapp) Gołdap (Goldap) Szyłokarczma (Heydekrug) Wystruć (Insterburg) Jańsbork (Johannisburg) Lec (Lötzen) Ełk (Lyck) Niziny ze stolicą w Jędrzychowie (Niederung, od 1938 Elchniederung) Olecko (Oletzko, od 1933 Treuburg) Pilkały (Pillkallen, od 1938 Schloßberg (Ostpr.)) Ragneta (Ragnit) Ządźbork (Sensburg) Stołupiany (Stallupönen, od 1938 Ebenrode) Tylża (Tilsit)
W 1896 miasta Tylża i Wystruć wydzielono z powiatu nadając im status powiatów grodzkich (Stadtkreise).
W 1905 z rejencji gąbińskiej wydzielono cztery okręgi mazurskie: Jańsbork, Lec, Ełk i Ządźbork, włączając je do nowo powstałej rejencji olsztyńskiej.
W wyniku Traktatu Wersalskiego Rzesza Niemiecka straciła tereny położone na północ od Niemna, w tym ziemie należące do rejencji gąbińskiej: prawie cały powiat Tylża, części powiatów Szyłokarczma, Niziny, Ragneta i Tylża-miasto. Resztki powiatu szyłokarczemskiego włączono do Nizin, a powiat Ragneta złączono z powiatem ziemskim Tylża w powiat Tylża–Ragneta.
Po włączeniu Okręgu Kłajpedy w skład III Rzeszy w marcu 1939 pod władzę Gąbina przeszły cztery litewskie dotąd powiaty Kłajpeda–miasto, Kłajpeda, Szyłokarczma i Pojegi. Ostatni okręg został zlikwidowany jeszcze w 1939, a jego gminy rozdzielono między powiaty Szyłokarczma i Tylża–Ragneta.
W wyniku rozbioru II Rzeczypospolitej między Niemcy a ZSRR w skład rejencji włączono w dniu 1 listopada 1939 powiat Suwałki (Landkreis Suwalken, od maja 1941 Sudauen).
Podział administracyjny Podział administracyjny rejencji 31 grudnia 1937 wraz z późniejszymi zmianami.
Powiaty grodzkie: Tylża Wystruć
Powiaty ziemskie: Landkreis Angerburg (powiat węgorzewski) Landkreis Darkehmen (powiat darkiejmski, od 1938 Landkreis Angerapp) Landkreis Goldap (powiat gołdapski) Landkreis Gumbinnen (powiat gąbiński) Landkreis Insterburg (powiat wystrucki) Landkreis Niederung – siedziba Jędrzychowo (od 1938 Landkreis Elchniederung) Landkreis Pillkallen (powiat pilkałski, od 1938 Landkreis Schloßberg i. Ostpr.) Landkreis Stallupönen (powiat stołupiański, od 1938 Landkreis Ebenrode) Landkreis Tilsit-Ragnit (powiat tylżycko-ragnecki, siedziba – Ragneta) Landkreis Treuburg (powiat olecki)
Późniejsze zmiany Landkreis Heydekrug (powiat szyłokarczemski, w latach 1923–1939 do Litwy) Landkreis Memel (powiat kłajpedzki, w latach 1923–1939 do Litwy) Landkreis Sudauen (powiat suwalski, zabrany Polsce w 1939)
Powierzchnia i zaludnienie Rejencja obejmowała w 1885 powierzchnię 15 870 km² i była zamieszkana przez 788 tys. mieszkańców, spośród których zdecydowaną większość stanowili ewangelicy (756 tys.). Znaczną część ludności południowych powiatów (Ełk, Olecko, Ządźbork, Jańsbork, Lec) stanowili polskojęzyczni Mazurzy, z kolei w północno-wschodnim regionie koncentrowała się ludność litewska (szczególnie w powiatach Szyłokarczma, Tylża, Ragneta, Pilkały i Stołupiany).
Koniec istnienia regionu Rejencja gąbińska de facto przestała istnieć wraz z wejściem Armii Czerwonej na teren wschodniej części Prus w zimie 1945. Większa część jednostki włączona została w skład RFSRR jako obwód królewiecki, kilka powiatów znalazło się w województwie olsztyńskim i białostockim PRL. Obecnie polskie tereny rejencji gabińskiej są częścią województwa warmińsko-mazurskiego.
Przypisy
Bibliografia Algirdas Matulevičius, Visuotinė lietuvių enciklopedija, t. VII, Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, Vilnius 2005
Kategoria:Historyczne podziały administracyjne Polski G Kategoria:Mała Litwa Kategoria:Prusy Wschodnie