thumb|Kapitan Landwehry w mundurze paradnym thumb|Czapka ułana z Landwehr Ulanenregiment Nr. 2 Cesarsko-królewska Obrona Krajowa (niem. Kaiserlich Königliche Landwehr) – jeden z czterech, obok wspólnego wojska (c. i k. Armia), wspólnej marynarki wojennej (k. u. k. Kriegsmarine) i królewsko-węgierskiej Obrony Krajowej, rodzajów sił zbrojnych Monarchii Austro-Węgierskiej, istniejący w latach 1869–1918.
W przeciwieństwie do Cesarstwa Niemieckiego, gdzie Landwehra formowała się w dużej mierze z rezerwistów i ludzi niewysłużonych, cesarsko-królewska Landwehra składała się z jednostek regularnych.
Obrony Krajowej nie należy mylić z Pospolitym Ruszeniem (Landsturm).
Korzenie Obrony Krajowej sięgają XVI wieku jako skłonienie do obrony kraju wszystkich zdolnych do służby wojskowej.
Podczas wojen napoleońskich patentem cesarza z 9 czerwca 1808 Obrona Krajowa stała się ogólną samodzielną formacją wojskową do uzupełnień regularnej armii. Została użyta podczas działań zbrojnych w 1809 i oraz w latach 1813–1814. W 1859 została na 10 lat rozwiązana.
W 1868 zostało utworzone c. k. Ministerstwo Obrony Kraju (niem. k. k. Ministerium für Landesverteidigung).
Skład w 1914 W czasie wybuchu wojny w 1914 cesarsko-królewska Landwehra składała się z:
35 pułków piechoty (liniowej) 2 pułków piechoty górskiej 3 tyrolskich pułków strzelców krajowych (Landesschützen, od 1917 Kaiserschützen) 1 dywizjon tyrolskich strzelców konnych 1 dywizjon dalmatyńskich strzelców konnych 6 pułków ułanów 8 dywizjonów armat polowych 8 dywizjonów haubic polowych
+ Organizacja pokojowa c. k. Obrony Krajowej w 1914 roku 13 Dywizja Piechoty Obrony Krajowej w Wiedniu komendant – FML Eduard Edler von Kreysa 25 Brygada Piechoty Obrony Krajowej w WiedniuPułk Piechoty Obrony Krajowej Wien Nr 1Pułk Piechoty Obrony Krajowej Wien Nr 24 26 Brygada Piechoty Obrony Krajowej w Brnie (niem. Brünn)Pułk Piechoty Obrony Krajowej Brünn Nr 14Pułk Piechoty Obrony Krajowej Kremsier Nr 25Dywizjon Armat Polowych Obrony Krajowej Nr 13Dywizjon Haubic Polowych Obrony Krajowej Nr 13 21 Dywizja Piechoty Obrony Krajowej w Pradze komendant – FML Artur Ritter von Przyborski 41 Brygada Piechoty Obrony Krajowej w PilźniePułk Piechoty Obrony Krajowej Eger Nr 6Pułk Piechoty Obrony Krajowej Pilsen Nr 7 42 Brygada Piechoty Obrony Krajowej w PradzePułk Piechoty Obrony Krajowej Prag Nr 8Pułk Piechoty Obrony Krajowej Pisek Nr 28Pułk Piechoty Obrony Krajowej Budweis Nr 29Dywizjon Armat Polowych Obrony Krajowej Nr 21Dywizjon Haubic Polowych Obrony Krajowej Nr 21 22 Dywizja Piechoty Obrony Krajowej w Grazu komendant – FML Heinrich Ritter von Krauss-Elislago 43 Brygada Piechoty Obrony Krajowej w GrazuPułk Piechoty Obrony Krajowej Graz Nr 3Pułk Piechoty Obrony Krajowej Marburg Nr 26 44 Brygada Piechoty Obrony Krajowej w LublaniePułk Piechoty Obrony Krajowej Klagenfurt Nr 4Pułk Piechoty Obrony Krajowej Pola Nr 5Pułk Piechoty Obrony Krajowej Laibach Nr 27Dywizjon Armat Polowych Obrony Krajowej Nr 22Dywizjon Haubic Polowych Obrony Krajowej Nr 22 26 Dywizja Piechoty Obrony Krajowej w Litomierzycach komendant – FML Karl von Křtek 51 Brygada Piechoty Obrony Krajowej w JiczyniePułk Piechoty Obrony Krajowej Jičín Nr 11Pułk Piechoty Obrony Krajowej Časlau Nr 12Pułk Piechoty Obrony Krajowej Hohenmauth Nr 30 52 Brygada Piechoty Obrony Krajowej w LitomierzycachPułk Piechoty Obrony Krajowej Leitmeritz Nr 9Pułk Piechoty Obrony Krajowej Jungbunzlau Nr 10Dywizjon Armat Polowych Obrony Krajowej Nr 26Dywizjon Haubic Polowych Obrony Krajowej Nr 26 43 Dywizja Piechoty Obrony Krajowej w Czerniowcach komendant – FML Albert Schmidt von Georgenegg 85 Brygada Piechoty Obrony Krajowej we LwowiePułk Piechoty Obrony Krajowej Lemberg Nr 19Pułk Piechoty Obrony Krajowej Złoczów Nr 35 86 Brygada Piechoty Obrony Krajowej w CzerniowcachPułk Piechoty Obrony Krajowej Stanislau Nr 20Pułk Piechoty Obrony Krajowej Czernovitz Nr 22Pułk Piechoty Obrony Krajowej Kolomea Nr 36Dywizjon Armat Polowych Obrony Krajowej Nr 43Dywizjon Haubic Polowych Obrony Krajowej Nr 43 44 Dywizja Piechoty Obrony Krajowej w Innsbrucku komendant – FML Heinrich Tschurtschenthaler von Helmheim 87 Brygada Piechoty Obrony Krajowej w LinzuPułk Piechoty Obrony Krajowej Linz Nr 2Pułk Piechoty Obrony Krajowej St. Pölten Nr 21 88 Brygada Piechoty Obrony Krajowej w Bolzano (nim. Bozen)Pułk Strzelców Krajowych Trient Nr IPułk Strzelców Krajowych Bozen Nr IIPułk Strzelców Krajowych Innichen Nr IIIDywizjon Armat Polowych Obrony Krajowej Nr 44Dywizjon Haubic Polowych Obrony Krajowej Nr 44 45 Dywizja Piechoty Obrony Krajowej w Przemyślu komendant – FML Stephan Ljubičić 89 Brygada Piechoty Obrony Krajowej w PrzemyśluPułk Piechoty Obrony Krajowej Przemyśl Nr 18Pułk Piechoty Obrony Krajowej Stryj Nr 33 90 Brygada Piechoty Obrony Krajowej w JarosławiuPułk Piechoty Obrony Krajowej Rzeszów Nr 17Pułk Piechoty Obrony Krajowej Jaroslau Nr 34Dywizjon Armat Polowych Obrony Krajowej Nr 45Dywizjon Haubic Polowych Obrony Krajowej Nr 45 46 Dywizja Piechoty Obrony Krajowej w Krakowie komendant – FML Karl Nastopil 91 Brygada Piechoty Obrony Krajowej w KrakowiePułk Piechoty Obrony Krajowej Krakau Nr 16Pułk Piechoty Obrony Krajowej Teschen Nr 31Pułk Piechoty Obrony Krajowej Neusandez Nr 32 92 Brygada Piechoty Obrony Krajowej w OłomuńcuPułk Piechoty Obrony Krajowej Olmütz Nr 13Pułk Piechoty Obrony Krajowej Troppau Nr 15Dywizjon Armat Polowych Obrony Krajowej Nr 46Dywizjon Haubic Polowych Obrony Krajowej Nr 46 47 Dywizja Piechoty w Castelnuovo4 Brygada Górska w Dubrowniku (wł. Ragusa)Pułk Piechoty Obrony Krajowej Gravosa Nr 375 Brygada Górska w Splicie (wł. Spalato)Pułk Piechoty Obrony Krajowej Zara Nr 23 1 Brygada Kawalerii Obrony Krajowej w WeisPułk Ułanów Obrony Krajowej Nr 5Pułk Ułanów Obrony Krajowej Nr 6Tyrolski Dywizjon Konnych Strzelców Krajowych 2 Brygada Kawalerii Obrony Krajowej w OłomuńcuPułk Ułanów Obrony Krajowej Nr 2Pułk Ułanów Obrony Krajowej Nr 4Kurs Oficerów Kawalerii Obrony Krajowej w Ołomuńcu 3 Brygada Kawalerii Obrony Krajowej we LwowiePułk Ułanów Obrony Krajowej Nr 1Pułk Ułanów Obrony Krajowej Nr 3Dalmatyński Dywizjon Konnych Strzelców Krajowych
Pułki piechoty Cechą charakterystyczną cesarsko-królewskiej Obrony Krajowej było to, iż każdy z jej pułków piechoty składał się jedynie z trzech batalionów, a nie jak pozostałe pułki piechoty – z czterech batalionów.
k.k. Landwehr Infanterie Regiment Nr. 4 Przydział: 44. Landwehr Infanteriebrigade – 22. Landwehr Infanterie Truppendivision – III Korpus Armijny Sformowany: 1889 Miejsce postoju: Klagenfurt Narodowości: 79% Niemcy – 21% inni Okręg poboru: Klagenfurt (Karyntia) Komendant: Pułkownik (Oberst) Friedrich Eckhardt von Eckhardtsburg Od 11 kwietnia 1917 pod nazwą k.k. Gebirgs-Schützenregiment Nr. 1
Kawaleria Kawaleria strzelców krajowych k.k. Reitende Tiroler Landesschützen Division Przydział: 1. Landwehr Kavalleriebrigade Narodowości: 58% Niemcy – 38% Tyrolczycy – 4% inni Sformowany: 1872 Miejsce postoju: Trydent (Trient) Dowódca: Oberstleutnant Moritz Srnka
k.k. Reitende Dalmatiner Landesschützen Division Narodowości: 82% Serbowie/Chorwaci – 18% inni Sformowany: 1874 Miejsce postoju: Sinj Dowódca: Oberstleutnant Julius Stöger-Steiner
Pułki ułanów k.k. Landwehr Ulanen Regiment Nr. 1 Przydział: 3. Landwehr Kavalleriebrigade Narodowości: 65% Rusini – 30% Polacy – 5% inni Okręg poboru: Lwów (Lemberg) Miejsce postoju: Lwów (Lemberg) Dowódca: Pułkownik (Oberst) Gustav Resch
k.k. Landwehr Ulanen Regiment Nr. 2 Przydział: 2. Landwehr Kavalleriebrigade Narodowości: 58% Czesi – 42% inni Okręg poboru: Litomierzyce (Leitmeritz) Miejsce postoju: Vysoké Mýto (Hohenmauth) Dowódca: Pułkownik (Oberst) Emil Hofsass
k.k. Landwehr Ulanen Regiment Nr. 3 Przydział: 3. Landwehr Kavalleriebrigade Narodowości: 69% Polacy – 26% Rusini – 5% inni Okręg poboru: Przemyśl Miejsce postoju: Rzeszów Dowódca: Pułkownik (Oberst) Valerian Fehmel
k.k. Landwehr Ulanen Regiment Nr. 4 Przydział: 2. Landwehr Kavalleriebrigade Narodowości: 85% Polacy – 15% inni Okręg poboru: Kraków (Krakau) Miejsce postoju: Ołomuniec Dowódca: Pułkownik (Oberst) Josef Weidenhoffer
k.k. Landwehr Ulanen Regiment Nr. 5 Przydział: 1. Landwehr Kavalleriebrigade Narodowości: 97% Niemcy – 3% inni Okręg poboru: Wiedeń (Wien) Miejsce postoju: Stockerau Dowódca: Pułkownik (Oberst) Julius Brandmeyer
k.k. Landwehr Ulanen Regiment Nr. 6 Przydział: 1. Landwehr Kavalleriebrigade Narodowości: 60% Niemcy – 39% Czesi – 1% inni Okręg poboru: Praga Miejsce postoju: Wels Dowódca: Pułkownik (Oberst) Ferdinand von Habermann
Artyleria Dywizjony armat polowych k.k. Landwehr Feldkanonendivision Nr. 13 Sformowany: 1913 Narodowości: 83% Niemcy – 17% inni Okręg poboru: Wiedeń (Wien) Miejsce postoju: Wiedeń (Wien)
k.k. Landwehr Feldkanonendivision Nr. 21 Sformowany: 1913 Narodowości: 27% Niemcy – 72% Czesi – 1% inni Okręg poboru: Praga Miejsce postoju: Praga
k.k. Landwehr Feldkanonendivision Nr. 22 Sformowany: 1913 Narodowości: 71% Niemcy – 26% Słoweńcy – 3% inni Okręg poboru: Graz Miejsce postoju: Graz
k.k. Landwehr Feldkanonendivision Nr. 26 Sformowany: 1913 Narodowości: 55% Niemcy – 43% Czesi – 2% inni Okręg poboru: Litomierzyce (Leitmeritz) Miejsce postoju: Theresienstadt
k.k. Landwehr Feldkanonendivision Nr. 43 Sformowany: 1913 Narodowości: 55% Rusini – 25% Polacy – 20% inni Okręg poboru: Lwów (Lemberg) Miejsce postoju: Lwów (Lemberg)
k.k. Landwehr Feldkanonendivision Nr. 44 Sformowany: 1913 Narodowości: 60% Niemcy – 39% Czesi – 1% inni Okręg poboru: Praga Miejsce postoju: Linz
k.k. Landwehr Feldkanonendivision Nr. 45 Sformowany: 1913 Narodowości: 60% Rusini – 25% Polacy – 15% inni Okręg poboru: Przemyśl Miejsce postoju: Przemyśl
k.k. Landwehr Feldkanonendivision Nr. 46 Sformowany: 1913 Narodowości: 49% Polacy – 27% Niemcy – 24% inni Okręg poboru: Kraków Miejsce postoju: Ołomuniec
Dywizjony haubic polowych k.k. Landwehr Feldkhaubitzdivision Nr. 13 Sformowany: 1909 Narodowości: 83% Niemcy – 17% inni Okręg poboru: Wiedeń (Wien) Miejsce postoju: Wiedeń (Wien)
k.k. Landwehr Feldhaubitzdivision Nr. 21 Sformowany: 1909 Narodowości: 27% Niemcy – 72% Czesi – 1% inni Okręg poboru: Praga Miejsce postoju: Praga
k.k. Landwehr Feldhaubitzdivision Nr. 22 Sformowany: 1909 Narodowości: 71% Niemcy – 26% Słoweńcy – 3% inni Okręg poboru: Graz Miejsce postoju: Graz
k.k. Landwehr Feldhaubitzdivision Nr. 26 Sformowany: 1909 Narodowości: 55% Niemcy – 43% Czesi – 2% inni Okręg poboru: Litomierzyce (Leitmeritz) Miejsce postoju: Theresienstadt
k.k. Landwehr Feldhaubitzdivision Nr. 43 Sformowany: 1909 Narodowości: 55% Rusini – 25% Polacy – 20% inni Okręg poboru: Lwów (Lemberg) Miejsce postoju: Lwów (Lemberg)
k.k. Landwehr Feldhaubitzdivision Nr. 44 Sformowany: 1909 Narodowości: 60% Niemcy – 39% Czesi – 1% inni Okręg poboru: Praga Miejsce postoju: Linz
k.k. Feldhaubitzdivision Nr. 45 Sformowany: 1909 Narodowości: 60% Rusini – 25% Polacy – 15% inni Okręg poboru: Przemyśl Miejsce postoju: Przemyśl
k.k. Landwehr Feldhaubitzdivision Nr. 46 Sformowany: 1909 Narodowości: 49% Polacy – 27% Niemcy – 24% inni Okręg poboru: Kraków (Krakau) Miejsce postoju: Ołomuniec
Zmiana nazewnictwa w 1917 W maju 1917 cesarz Karol zmienił nazewnictwo poszczególnych jednostek z K.k. Landwehrinfanterieregiment na k.k. Schützenregiment. Nieoficjalnie zmiana powodowana była chęcią uznania zasług bojowych jednostek Landwehry, walczących na wszystkich austro-węgierskich frontach I wojny światowej.
Przypisy
Bibliografia Heinz von Lichem: Spielhahnstoß i Edelweiß – die Friedens- i Kriegsgeschichte der Tiroler Hochgebirgstruppe „Die Kaiserschützen” von ihren Anfängen bis 1918. Leopold Stocker Verlag, Graz 1977. . Heinz von Lichem: Der Tiroler Hochgebirgskrieg 1915–1918. Steiger Verlag, Berwang (Tirol) 1985. .