Historia Gruzji thumb|upright=1.2|Panorama stolicy Gruzji – Tbilisi
Pochodzenie nazwy kraju Używana w większości języków nazwa Gruzji pochodzi prawdopodobnie z praindoeuropejskiego określenia gór lub perskiego słowa gorg (گرگ) – wilk. Nazwa ta w wielu językach została dodatkowo nieco przekształcona pod wpływem greckiego georg (γεωργ) – rolnictwo; przekształcenie to związane jest też z osobą Świętego Jerzego – patrona kraju, którego imię nawiązuje do tak brzmiącej nazwy państwa (gr. Geôrgios, gruz. Giorgi, ros. Gieorgij).
Gruzini określają swój kraj mianem Sakartwelo (საქართველო), co pochodzi od nazwy własnej Gruzinów w swym ojczystym języku – Kartwelebi (ქართველები), co z kolei ma jakoby wywodzić się od przodka całego narodu – władcy Kartlosa – syna biblijnego , wnuka Gomera, prawnuka Jafeta, a praprawnuka Noego.
Prehistoria thumb|Starożytne inskrypcje odnalezione na terenie Gruzji Najstarsze ślady ludzkiej obecności na terenie Gruzji pochodzą z wczesnej epoki kamiennej (paleolitu) i liczą ok. 1,8 mln lat, przy czym nie był to Homo sapiens, który powstał najwcześniej 300 tys. lat temu. W późnym neolicie i we wczesnym eneolicie (epoce miedzi) – 6.000–4.500 r. p.n.e. we wschodniej Gruzji istniały już stałe osady, których ludność trudniąca się rolnictwem, osiągnęła w tej dziedzinie relatywnie wysoki poziom technologiczny.
Epoki brązu i żelaza W epoce brązu kultura kuro-arakska.
Starożytność W okresie starożytnym na terenie obejmującym obszary dzisiejszej Gruzji istniało kilka organizmów państwowych. Najwcześniej na kartach historii pojawiła się , a następnie – Kolchida i Iberia.
Diaocha Pierwsze wzmianki o organizmach państwowych na terytorium dzisiejszej Gruzji pochodzą ze źródeł urartyjskich z XII wieku p.n.e., kiedy to na terenach północno-wschodniej Anatolii (i części ziem Gruzji) istniało państwo Diaocha, które prowadziło wojny z Urartu i ostatecznie zostało przez nie podbite. Część badaczy sądzi, iż Diaocha nie było państwem, lecz związkiem plemion ludów protokartwelskich. thumb|upright|Znaleziona na terenach Gruzji figurka greckiej bogini zwycięstwa – Nike thumb|upright=1.3 Z uwagi na niewielką liczbę źródeł starożytnych, dotyczących tego państwa, trudno prześledzić jego historię, która jest znana tylko fragmentarycznie. Wiadomo m.in., iż w 1112 r. p.n.e. władca Diaochy Sijen został wzięty do niewoli przez asyryjskiego króla – Tiglat-Pilesera I. W 845 r. p.n.e. Asyria pod władzą Salmanasara III ostatecznie podbiła Diaochę i kraj ten stał się jej lennikiem. W bliżej nieznanych okolicznościach Diaocha odzyskała niezależność, gdyż wiadomo, iż IX i VIII w. p.n.e. Diaocha prowadziła długotrwałe wojny z Urartu, które osłabiły kraj. Ostatnie wzmianki o tym państwie pochodzą z lat 60. VIII w. p.n.e. Najprawdopodobniej wówczas lub wkrótce potem osłabiony kraj został podbity przez Kolchidę.
Władca Asyrii – Sargon II w 772 r. p.n.e., który dla ograniczenia możliwości buntów i powstań podbitych ludów, stosował politykę masowych przesiedleń całych grup ludności w obrębie swego państwa, osiedlił w nizinnych częściach dzisiejszej Gruzji wielu Żydów z zajętej przez siebie Palestyny.
Kolchida i Iberia (Kartlia) W połowie I tysiąclecia p.n.e. na terenie Gruzji powstały dwa państwa: Kolchida i Iberia. Utrzymywały one stosunki handlowe z sąsiadami, a także państwami greckimi, skąd przybyło wielu osadników. Ludność obu państw stanowili przodkowie Gruzinów – plemiona kartwelskie; w miastach zaś, zwłaszcza na wybrzeżu, istniały liczne kolonie greckie i faktorie handlowe, które zaczęły powstawać już ok. 1000 roku p.n.e. Największymi z nich były Fasis (obecnie Poti), Cziczwnari (Kobuleti), Gienos (Oczamczira), Dioskuria (Suchumi), Pitnunt (Picunda) i in.
Kolchida Pierwszym niewątpliwie gruzińskim państwem była Kolchida, leżąca na czarnomorskim wybrzeżu Gruzji. Państwo to powstało połowie I tysiąclecia p.n.e., zaś najstarsze wzmianki o nim pochodzą od greckich autorów – Pindara i Ajschylosa; pojawia się ono także w micie o złotym runie.W końcu V w. p.n.e. terytorium państwa kolchidzkiego zostało ograniczone do obszarów doliny rzeki Rioni.
Iberia Na |wschodzie dzisiejszej Gruzji w IV wieku p.n.e. liczne wojny plemienne doprowadziły do powstania państwa określanego mianem Iberii (kaukaskiej); w historiografii gruzińskiej funkcjonuje określenie Kartlia. Według tradycji, kraj ten powstał ok. 300 r. p.n.e., zjednoczony przez króla Farnawaza, założyciela dynastii Farnawazów (który według jednej z legend był też twórcą alfabetu gruzińskiego); stolicą tego państwa była Mccheta.
Okres do podboju rzymskiego Między 653 r. p.n.e. a 333 r. p.n.e. tereny dzisiejszej Gruzji były często obiektem najazdów i podbojów, najpierw ze strony Medów, potem Persji, a następnie wojsk Aleksandra Macedońskiego. Jakkolwiek ani Kolchida, ani Iberia nie weszły w skład państwa Aleksandra, ani też powstałych na jego gruzach państw hellenistycznych, to wpływ kultury greckiej na oba te kraje był bardzo duży; w miastach Kolchidy mówiono głównie po grecku. W Iberii język grecki nie był tak rozprzestrzeniony; część populacji mówiła natomiast w języku ormiańskim.
Przez cały II wiek p.n.e. Kolchida i Iberia znajdowały się w sferze oddziaływań 3 ówczesnych lokalnych potęg: republiki rzymskiej, Wielkiej Armenii i królestwa pontyjskiego. W 189 r. p.n.e. Armenia podbiła większość obszaru Iberii, zaś w latach 120–65 p.n.e. sojusznik Armenii – władca Pontu Mitrydates Eupator całą Kolchidę włączył w skład swego państwa (obejmującego wówczas już całą Azję Mniejszą i wschodnie wybrzeża Morza Czarnego).
Podbój rzymski W 65 r. p.n.e. wojska rzymskie pod wodzą Pompejusza Wielkiego, walcząc z Pontem i Armenią wtargnęły na tereny należącej do Pontu Iberii, lecz nie mogąc dokonać całkowitego ich podboju, wycofały się.Mimo to Iberia znalazła się pod politycznym wpływem Rzymu, który np. w 36 r. p.n.e. wymógł na Farnawazie II przyłączenie się do kampanii przeciwko Albanii Kaukaskiej.
Do 65 r. p.n.e. w wyniku wojny z Rzymem i Partią Armenia utraciła większość swego terytorium, a państwo pontyjskie przestało istnieć, włączone w skład państwa rzymskiego. Wchodząca dotąd w skład Pontu Kolchida stała się prowincją Lazyka (Egrisi), zarządzaną przez rzymskiego legata.
Niedługo potem tereny Gruzji stały się centrum walki pomiędzy Rzymem a Persją o władzę nad obszarami Bliskiego Wschodu.Jedynie w krótkim okresie w II wieku n.e., za rządów Farasmenesa II Iberia uzyskała pełną niezależność i wzmocniła się na tyle, że mogła odzyskać na osłabionej Armenii część utraconych niegdyś ziem. W III wieku Rzym ostatecznie zrezygnował z prób opanowania Albanii i Armenii, które znalazły się pod wpływem Persji. Lazyka (gruz. Egrisi) (obecnie częściowo turecki Lazystan, a częściowo gruzińska Adżaria), uzyskała względną niezależność; pod koniec III stulecia na jej terenie powstało Królestwo Lazyckie, które istniało ponad 250 lat, tj. do czasu podboju bizantyjskiego w 562. thumb|Władca Iberii Mirian III (fresk w katedrze w Mcchecie) thumb thumb|Bagrat III, fresk w monastyrze Gelati
Przyjęcie chrześcijaństwa Do czasu przyjęcia chrześcijaństwa zamieszkujące Gruzję ludy wyznawały mitraizm i zoroastryzm. Chrześcijaństwo stało się religią państwową Iberii (Kartlii) za panowania Miriana III. Według tradycji, główną rolę w tej decyzji króla odegrała święta Nino. Dokładna data tego wydarzenia nie jest znana, najczęściej przyjmuje się rok 327Theodor Dowling, Sketches of Georgian Church History, New York, 1912, p 37.Charles Burney and David Marshal Lang, The Peoples of the Hills: Ancient Ararat and Caucasus, p. 22.Allen, W.E.D.: A History of the Georgian People, 1932, p. 64. (niekiedy pada też data 317History of the Christian Church in Georgia, Besiki Sisauri, p. 34., 324The Making of the Georgian Nation, Ronald Grigor Suny, p. 20., 337).
Schyłek starożytności Przez większą część IV I V wieku Iberia znajdowała się we władzy Persji i była zarządzana przez mianowanych przez szacha namiestników. Pod koniec V wieku Wachtang Gorgasali wzniecił powstanie, które wyzwoliło kraj; w okresie następnym władca ten przeprowadził kilka wojennych kampanii przeciw Persji i Bizancjum. Okres niepodległości nie trwał jednak długo – po śmierci syna Wachtanga – Dagi w 514. Iberia ponownie popadła w zależność od Persji. Tym razem jednak miała pewną autonomię – lokalni możni współdecydowali w wyborze namiestnika.
W VI wieku stolicą Iberii stało się Tbilisi.
Średniowiecze Podbój arabski Do końca VII wieku całe Zakaukazie zostało podbite przez arabski kalifat. We wschodniej części Gruzji powstał emirat tbiliski, podległy władcom w Bagdadzie.
Zjednoczenie Gruzji thumb|upright|left|Herb Bagratydów W wyniku osłabienia kalifatu w IX wieku z południowo-zachodniej Gruzji udało się wyprzeć Arabów, dzięki czemu mogło powstać nowe państwo, na czele którego stanął Aszot I z dynastii Bagratydów. Państwo to objęło księstwa Tajk (Tao) i Klardżeti (stąd znane było jako Tao-Klardżeti) oraz pewną liczbę mniejszych posiadłości feudalnych, jakie istniały w tej części Gruzji. Formalnie kraj znajdował się w zależności lennej od Bizancjum (jako Kuropalatynat Iberii), niemniej jednak w rzeczywistości władza zwierzchnia cesarzy miała czysto formalny charakter. Stolicą była Ardanuç (obecnie na terenie Turcji).
Na przełomie IX i X wieku Arabowie zostali ostatecznie wyparci z całego Zakaukazia; wkrótce też i Bizancjum musiało zrezygnować z próby panowania na tym obszarze. Na terenie dzisiejszej Gruzji powstało kilka kolejnych państw feudalnych. Prócz Tao-Klardżeti były to Abchazja (Królestwo Abchazji) (na zachodzie), Iberia (Kartlia) (w centrum) oraz Kachetia i Heretia (na wschodzie). Między nimi toczyły się częste wojny, które zakończyły się na początku X wieku. Wówczas bowiem władca Tao-Klardżeti Dawid III Kuropalati podbił Kartlię, a w 1001 r. Bagrat III z dynastii Bagratydów, zostając władcą Abchazji odziedziczył tron Tao-Klardżeti po śmierci króla Dawida. W latach 1008–1010 Bagrat podbił Kachetię i Heretię, stając się tym samym pierwszym królem zjednoczonej Gruzji. thumb|upright|Monety Bagrata IV Od 2. połowy XI wieku Gruzja stała się obiektem najazdów Turków seldżuckich. W 1071 r. w wielkiej bitwie pod Manzikertem (1071) Turcy pokonali połączone siły bizantyjsko-ormiańsko-gruzińskie i w wyniku tego do 1081 r. większa część Gruzji została podbita przez Seldżuków. W skład państwa gruzińskiego (ze stolicą w Kutaisi) wchodziła już tylko Abchazja, Swanetia, Racza, Chewi i Chewsuretia.
Dawid Budowniczy i odbudowa pozycji państwa thumb|Dawid IV Budowniczy, fresk w monastyrze Gelati