Powiat średzki – powiat w Polsce, położony w centralnej części województwa dolnośląskiego. Jego siedzibą jest miasto Środa Śląska.

Podział administracyjny Powiat średzki powstał 1 stycznia 1999 roku wskutek reformy administracyjnej, której jednym z aspektów było wprowadzenie powiatów jako drugiego szczebla administracji, pomiędzy województwami i gminamiUstawa z dnia 24 lipca 1998 r. o wprowadzeniu zasadniczego trójstopniowego podziału terytorialnego państwa ()..

Został stworzony z części znoszonych województw wrocławskiego (gminy Kostomłoty, Malczyce, Miękinia i Środa Śląska) oraz legnickiego (gmina Udanin)Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 15 października 1996 r. w sprawie określenia miast oraz gmin wchodzących w skład województw ().Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów ().. Terytorium powiatu zostało określone w kształcie bardzo zbliżonym do tego, jaki posiadał on przed swoją likwidacją w 1975 roku. Jedynie wieś Bogdaszowice, wówczas stanowiąca część gminy Kostomłoty, w 1984 roku znalazła się w gminie Kąty Wrocławskie, która w ramach reformy trafiła do powiatu wrocławskiegoRozporządzenie Ministra Administracji i Gospodarki Przestrzennej z dnia 17 grudnia 1983 r. w sprawie utworzenia, zmiany granic i nazw niektórych gmin w województwach: bialskopodlaskim, ciechanowskim, chełmskim, częstochowskim, gdańskim, kaliskim, kieleckim, lubelskim, łomżyńskim, nowosądeckim, skierniewickim, suwalskim, słupskim, tarnobrzeskim, włocławskim, wrocławskim i zamojskim ().

Z powiatem średzkim graniczą jednostki: powiat wołowski od północy, powiat trzebnicki od północnego wschodu, miasto na prawach powiatu Wrocław od wschodu, powiat wrocławski od południowego wschodu, powiat świdnicki od południa, powiaty jaworski i legnicki od zachodu.

W skład powiatu wchodzi 5 gmin: 2 miejsko-wiejskie oraz 3 wiejskie. Na jego terenie położone są 2 miasta: Miękinia oraz Środa ŚląskaRozporządzenie Rady Ministrów z dnia 15 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad prowadzenia, stosowania i udostępniania krajowego rejestru urzędowego podziału terytorialnego kraju oraz związanych z tym obowiązków organów administracji rządowej i jednostek samorządu terytorialnego ()..

+ Gmina (2025) (2024) SiedzibaObwieszczenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 23 sierpnia 2017 r. w sprawie wykazu gmin i powiatów wchodzących w skład województw (). TERYT Typ Nazwa 0218012 wiejska 25x25px Kostomłoty Kostomłoty 0218022 wiejska 25x25px Malczyce Malczyce 0218033 miejsko-wiejska 25x25px Miękinia Miękinia 0218043 miejsko-wiejska 25x25px Środa Śląska Środa Śląska 0218052 wiejska 25x25px Udanin Udanin

Od chwili powstania powiatu, doszło do jednej nieudanej próby zmiany jego granic. Pod koniec 2018 roku, Rada Gminy Miękinia wystąpiła o włączenie w swoje granice części wsi Pysząca z gminy Brzeg Dolny w powiecie wołowskim. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji odniosło się negatywnie do wniosku.

Położenie

Obszar powiatu obejmuje centralną część Niziny Śląskiej, a dokładniej jej trzy mezoregiony fizycznogeograficzne: Dolinę Odry, Wysoczyznę Średzką i Równinę Kostomłotów.

Takie usytuowanie sprawia, że znajduje się w dwóch krajobrazowo odmiennych obszarach. Wysoczyzna Średzka leżąca w centrum regionu jest lekko pagórkowata i bezleśna. Wzniesienia na niej występujące są typowymi wzgórzami morenowymi, pokrytymi cienką warstwą lessu. Zbliżony charakter krajobrazowy ma przylegający do niej płaskowyż, noszący nazwę Równina Kostomłotów. Położona w północnej części regionu Dolina Odry składa się przede wszystkim z piaszczystych wzgórz i równin poprzecinanych głębokimi dolinami dawnych rzek, gdzie utworzyły się zatorfione obniżenia porośnięte liściastymi lasami łęgowymi i trzcinami. Duży stopień naturalności lasów sprawił, że w 1959 r. utworzono tu rezerwat przyrody „Zabór”.

Pokrycie terenu Powiat średzki według danych z 2025 roku zajmował powierzchnię 704,21 km², co stanowiło 3,5% powierzchni województwa dolnośląskiego. Pod względem powierzchni zajął 15. lokatę spośród 26 powiatów w województwie oraz 218. miejsce wśród 314 powiatów Polski. Największą część powierzchni powiatu zajmowały grunty rolne (78,7%) oraz leśne (13,6%). Zabudowanych i zurbanizowanych było 6,1% terenów, zaś pod wodami znajdowało się ich 1,2%.

Historia Powiat Średzki należy do obszarów o najstarszym osadnictwie na Śląsku. Najdawniejsze ślady odkryto w Głosce i szacuje się, że pochodzą z końcowego okresu paleolitu, czyli 8–13 tys. lat temu. Naukowcy twierdzą, że Słowianie przybyli na tereny Powiatu Średzkiego w VI w., zaś do państwa Polan przyłączono je pod koniec X w., za panowania Bolesława Chrobrego. W XII w. na szlaku handlowym pojawiła się osada targowa – Środa Śląska, przemianowana sto lat później na miasto. Lokacja Środy Śląskiej nastąpiła na prawie niemieckim, które po dostosowaniu do miejscowych potrzeb i warunków zaczęto nazywać "prawem średzkim". W 1335 r. region Średzki został włączony do Czech, a w latach 1526–1740 z całym Śląskiem, przeszedł pod panowanie Habsburgów. W 1740 r. powiat został przyłączony do Prus. Przechodzenie kolejno pod panowanie czeskie, austriackie i pruskie skutkowało wieloma wojnami wyniszczającymi okolice, ale również wieloma wpływami kulturowymi i religijnymi. Pierwszym starostą średzkim był w latach 1742–1749 Karl Friedrich von Poser - właściciel dóbr w Radkowicach i Zakrzycach. W okresie wojen napoleońskich Środę Śląską odwiedził sam cesarz Napoleon Bonaparte, który w czerwcu 1813 r. oczekiwał tu na zawarcie rozejmu. Pod koniec II wojny światowej region został zajęty przez wojska radzieckie, stając się ich zapleczem w walkach o Wrocław. Po wojnie na mocy postanowień konferencji w Jałcie i Poczdamie, Śląsk – a wraz z nim powiat średzki, został przekazany Polsce. Pierwszym starostą po wojnie został Romuald Czapliński, a przewodniczącym Powiatowej Rady Narodowej utworzonej w 1946 r. – Szczepan Koralewicz.

Demografia

Według stanu z 31 grudnia 2024 roku w powiecie średzkim zamieszkiwało 59 713 mieszkańców: 30 178 kobiet (50,5% ludności) i 29 535 mężczyzn (49,5%), czyli 2,1% ludności województwa dolnośląskiego. Gęstość zaludnienia w powiecie wyniosła 85 osób na km². Pod względem ludności powiat średzki zajął w 2024 roku 15. miejsce spośród 26 powiatów w województwie oraz 191. lokatę wśród 314 powiatów Polski.

Wskaźnik urbanizacji wyniósł 19,5%; w miastach w tym dniu mieszkało 11 670 osób, zaś na wsi 48 043 osoby.

Gospodarka W końcu listopada 2019 liczba zarejestrowanych bezrobotnych w powiecie obejmowała ok. 1 tys. mieszkańców, co stanowi stopę bezrobocia na poziomie 4,8% do aktywnych zawodowo.

Starostowie średzcy Na podstawie źródła: Ferdynand Grabowiecki (14 listopada 1998 – 18 wrzesień 2000), Czesław Osiecki (19 wrzesień 2000 – 13 listopada 2002), Stanisław Wicha (14 listopada 2002 – 26 listopada 2006), Sebastian Burdzy (27 listopada 2006 – 19 listopada 2018), Krzysztof Szałankiewicz (20 listopada 2018 – 6 maja 2024), Sebastian Burdzy (od 6 maja 2024).

Religia Kościół rzymskokatolicki: 22 parafie Kościół greckokatolicki: parafia Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny: 2 parafie Kościół Zielonoświątkowy: zbór Świadkowie Jehowy: zbór

Przypisy

średzki