Zakon rycerski

thumb|150px|Pieczęć zakonu templariuszy Zakon rycerski – pierwotnie w Kościele katolickim zakon, w skład którego wchodzili zakonnicy (duchowni) oraz bracia-rycerze, czyli rycerze, którzy nie przyjmując święceń, godzili się żyć jak zakonnicy (składali śluby czystości i ubóstwa). Ich głównym zadaniem była nie tylko modlitwa czy kontemplacja, lecz również walka w obronie wiary i ideałów przyjętych w regule zakonnej. Pierwsze zakony rycerskie powstawały na fali krucjat (w Królestwie Jerozolimskim) i pielgrzymek do Ziemi Świętej w XI i

Niektóre zakony rycerskie utworzyły własne państwa – zakon krzyżacki w Prusach i Ziemi Świętej, Zakon Maltański na Rodos i MalcieWłodzimierz Kwaśniewicz. Od rycerza do wiarusa, czyli słownik dawnych formacji funkcji instytucji i stopni wojskowych. Zielona Góra: Lubuska Oficyna Wydawnicza, 1993, s. 143., lazaryci w Akce.

Obecnie joannici, lazaryci i bożogrobcy są zakonami elitarnymi, przyjmującymi prawie wyłącznie osoby o szlacheckim rodowodzie, i koncentrującymi swoje działania na prowadzeniu szpitali oraz działalności charytatywnej. Zakon krzyżacki dziś jest zakonem czysto religijnym, mniszym, pozbawionym prerogatyw rycerskich.

Zakony powstałe w związku z ruchem pielgrzymkowym i krucjatami Zakon Herb Założyciel Data powstania Data zatwierdzeniaPapież, który zatwierdził zakon Data rozwiązania Opis i uwagi Rycerze TauZakon św. Jakuba z Altopascio 50px Matylda toskańska między 1070 a 1080 1239Grzegorz IX 1459/1587/1672 Początkowo, jego celem było zapewnienie opieki pielgrzymom zdążającym do Rzymu, Ziemi Świętej i Composteli. Rozwiązany w (jego majątek przekazano Zakonowi Najświętszej Maryi Panny z Betlejem). Pomimo bulli papieskiej rozwiązującej zakon, funkcjonował on jeszcze w XVI i XVII wieku we Włoszech i Francji. We Włoszech został rozwiązany w 1587 roku (majątek przekazano Zakonowi św. Stefana). Gałąź francuska zakonu została rozwiązana w 1672 roku (majątek przekazano lazarytom). LazaryciZakon Rycerzy i Szpitalników świętego Łazarza z Jerozolimy 50pxHerb obecny. Gerard Tonque 1098 1116Paschalis II – Zakon o charakterze międzynarodowym, istnieje do dziś. JoanniciZakon Rycerzy Jerozolimskiego Szpitala św. Jana ChrzcicielaOrdo Militia Sancti Johannis Baptistae Hospitalis Hierosolimitani 50pxHerb obecny. Gerard Tonque ok. 1099 15 lutego 1113Paschalis II – Zakon o charakterze międzynarodowym; posiada status suwerennego podmiotu prawa międzynarodowego. Istnieje do dziś – z siedzibą w Rzymie. BożogrobcyZakon Rycerski Grobu Bożego w JerozolimieOrdo Equestris Sancti Sepulcri Hierosolymitani 50px Gotfryd z Bouillon 1099 1114/1122Kalikst II – Papież Innocenty VIII w 1489 roku inkorporował bożogrobców do zakonu joannitów. Oficjalnie reaktywowany w 1847. Obecnie zakon jest stowarzyszeniem duchownych i świeckich, niezwiązanych ślubami zakonnymi. Obecnie z siedzibą w Rzymie. TemplariuszeZakon Ubogich Rycerzy Chrystusa i Świątyni SalomonaFratres Militiae Templi, Pauperes Commilitones Christi Templique Salomonis 50px Hugues de Payns 1118Lub, jak sądzi część historyków, w 1119, lub dopiero w 1120 roku. 1128Honoriusz II 3 kwietnia 1312 Międzynarodowy zakon „rycerzy świątyni”, wśród których dominowali rycerze z Francji; rozwiązany przez papieża Klemensa V po zarzutach o herezję. Zakon Monte Gaudio 50px Rodrigo Alvarez między 1171 a 1180 1180Aleksander III 1221 Skupiał rycerzy z Półwyspu Iberyjskiego. Już w 1196 roku część rycerzy przeszła do templariuszy, a pozostali połączyli się z zakonem Calatrava w 1221 roku. KrzyżacyZakon Szpitala Najświętszej Maryi Panny Domu Niemieckiego w JerozolimieOrdo fratrum domus Sanctae Mariae Theutonicorum Hierosolimitanum 50px mieszczanie z Bremy i Lubeki 1191 1198Celestyn III – Skupiał rycerzy głównie pochodzenia niemieckiego, miał domy rozsiane w całej Europie. Po upadku Królestwa Jerozolimskiego działał krótko w Siedmiogrodzie, a następnie stworzył swoje państwo w Prusach i Inflantach. Istnieje – obecnie z siedzibą w Wiedniu. Zakon św. Tomasza z Akki 50px Ryszard I Lwie Serce 1192 1236Grzegorz IX 1538 Skupiał rycerzy pochodzenia angielskiego. Po upadku Królestwa Jerozolimskiego przeniósł się do Anglii.

Zakony powstałe na Półwyspie Iberyjskim Drugą grupę zakonów rycerskich stanowiły zakony utworzone na Półwyspie Iberyjskim do walki z Maurami. Różniły się one od zakonów z Ziemi Świętej. Walczyły one w Hiszpanii i Portugalii, mając tam główne siedziby i tam też rekrutując większość swoich członków, od początku były też silnie związane z miejscową hierarchią kościelną i władcami, często w ich szeregach można było spotkać ludzi żonatych, których małżonki również były członkami zakonu. Do iberyjskich zakonów rycerskich powstałych w okresie średniowiecza należały: Zakon Herb Założyciel Data powstania Data zatwierdzeniaPapież, który zatwierdził zakon Data rozwiązania Opis i uwagi Rycerze ChrystusowiZakon św. Zbawiciela z Monrealu 50px Alfons I Waleczny i Gaston IV z Bearn 1128 1143/30 marca 11501143 połączenie zakonu z templariuszami; 30 marca 1150 – data zatwierdzenia przez papieża Eugeniusza III. Składał się z rycerzy aragońskich. Zakon połączony z templariuszami. KalatrawensiZakon z KalatrawyMilitiae Calatravae Ordinis Cistercensis 50px opat Rajmund z Fitero 1158 1164Innocenty III – Zakon istnieje do dziś w postaci orderowego bractwa rycerskiego. Zakon Avis 50px ok. 1160 1192Celestyn II – Zakon skupiał rycerzy Portugalskich. W latach 1187–1431 podporządkowany zakonowi z Kalatrawy. W 1789 zakon przekształcony został w organizację świecką. Istnieje do dziś w postaci orderu rycerskiego. Zakon z AlcántaraZakon św. Juliana z Pereiro 50px Suarez i Gomez Fernández Barrientos między 1167 a 1176 29 grudnia 1177Aleksander III – Zakon istnieje do dziś w postaci orderowego bractwa rycerskiego. Zakon SantiagoZakonu św. Jakuba z Composteli 50px Gerard Tonque 1170 5 czerwca 1175Aleksander III – Powstał na bazie bractwa rycerskiego, skupiającego rycerzy broniących pielgrzymów zmierzających do Santiago de Compostela. Zakon istnieje do dziś w postaci orderowego bractwa rycerskiego. Zakon Skrzydła św. Michała 50px Alfons I Zdobywca, król Portugalii 1171W źródłach można spotkać też rok 1147 i 1166. 1171Aleksander III 1834 Zakon przechodził podobną drogę jak inne zakony rycerskie w Portugalii. Został włączony do korony portugalskiej, a w 1834 roku zlikwidowany, chociaż grupa rycerzy działała jeszcze nieformalnie do 1868 roku. Zakon św. Jerzego z Alfamy 50px Piotr II Katolicki, król Aragonii 1201 1372Grzegorz XI 1399/1400 W 1399 roku antypapież Benedykt XIII połączył go z zakonem Montesy, inne źródła podają datę połączenia na rok 1400. MercedariuszeZakon Najświętszej Maryi Panny Miłosierdzia dla Odkupienia Niewolników 50px Piotr Nolasco 1218 17 stycznia 1235Grzegorz IX – W 1317 roku doszło do przejścia rycerzy do świeżo powstałego rycerskiego zakonu z Montesy. Zakon stał się wyłącznie zgromadzeniem duchownych. Istnieje w takiej formie do dziś. Zakon Najświętszej Maryi Panny z Hiszpanii 50px Alfons X Mądry, król Kastylii 1272 1281 W 1280 roku zapadła decyzja o jego przyłączeniu do zakonu Santiago, co ostatecznie zostało zrealizowane w roku następnym. Zakon z Montesy 50px Jakub II Sprawiedliwy, król Aragonii 1319 10 czerwca 1317Jan XXII – Powstał w Królestwie Aragonii. Celem powstania zakonu było niedopuszczenie do przejęcia majątku templariuszy przez obce zakony i uzyskanie kontroli nad tym majątkiem przez króla Aragonii. Zakon istnieje do dziś w postaci orderu rycerskiego. Zakon Rycerzy Chrystusa 50px Dionizy I, król Portugalii 1319 14 marca 1319Jan XXII – Powstał, aby przejąć kontrolę nad majątkiem rozwiązanego zakonu templariuszy. W 1492 papież Aleksander VI zwolnił Zakon Chrystusa ze ślubów religijnych, co potwierdził papież Juliusz II. W ten sposób zakon został włączony do korony portugalskiej i stał się orderem. Jedynie kapelani zakonni prowadzili życie klasztorne w Tomar aż do 1834. Zakon istnieje do dziś w postaci orderu rycerskiego.

Zakony powstałe w celu walki z poganami w Europie wschodniej W XIII wieku powstały również zakony rycerskie do walki z poganami w Inflantach i Prusach Wschodnich, które miały pomóc działającemu tam zakonowi krzyżackiemu.

Zakon Herb Założyciel Data powstania Data zatwierdzeniaPapież, który zatwierdził zakon Data rozwiązania Opis i uwagi Zakon Kawalerów MieczowychFratres militiae Christi de Livonia 50px Albert von Buxhövden, biskup Rygi 1202 1204Innocenty III 1237 Zakon połączony z zakonem krzyżackim; powstała w związku z tym inflacka gałąź tego zakonu, posiadająca autonomię. Błędem jest jednak utożsamianie tego zakonu z inflancką gałęzią zakonu krzyżackiego. Pruscy Rycerze Chrystusowi(bracia dobrzyńscy)Fratres Milites Christi (de Prussia, de Dobrzyn, de Mazovia) 50px Chrystian z Oliwy, biskup Prus między 1216 a 1228 1228Grzegorz IX Około roku 1235, większość braci przyłączyła się do zakonu krzyżackiego, na co zezwalał dokument papieski (jednakże bracia dobrzyńscy nie zostali oficjalnie przyłączeni do zakonu krzyżackiego). Zakon przestał oficjalnie istnieć (według prawa kanonicznego) 100 lat po śmierci jego ostatniego członka, a więc w połowie XIV wieku.

Inne zakony rycerskie Zakon Herb Założyciel Data powstania Data zatwierdzeniaPapież, który zatwierdził zakon Data rozwiązania Opis i uwagi Zakon Krzyżowców z Czerwoną GwiazdąOrdo Militaris Crucigerorum cum Rubea Stella 50px św. Agnieszka Przemyślidka /1233Wedle niepotwierdzonych źródeł jego początki powstały w Ziemi Świętej w Faktycznie powstał w Pradze czeskiej. 14 kwietnia 1237Grzegorz IX – Zakon rycerski o charakterze szpitalnym, przekształcony z czasem w zakon kanoników regularnych, powstały i uformowany w latach trzydziestych XIII wieku. Krzyżowców z czerwoną gwiazdą zwano również krzyżakami z czerwoną gwiazdą, szpitalnikami, braćmi szpitalnymi i krzyżowcami gwiaździstymi. Istnieje do dziś.

Aktywność różnych ruchów heretyckich w i zagrożenie tureckie w stało się przyczyną utworzenia nowych zakonów rycerskich.