Osobnik widziany od spodu|thumb Sąsiad dziwaczek lub natręt (Metoecus paradoxus) – gatunek chrząszcza z rodziny wachlarzykowatych. Występuje w niemal całej Europie, na Kaukazie i w Japonii. W cyklu życiowym tego gatunku występuje typowe nadprzeobrażenie (hipermetamorfoza). Larwy tego chrząszcza są parazytoidami os. Wnikają do gniazd os i żywią się ich czerwiami. Dorosłe osobniki (imagines) osiągają od 8 do 12 mm długości. Po wyjściu z gniazd os nie przyjmują pokarmu, łączą się w pary w celu rozmnożenia i wkrótce giną.
Taksonomia Gatunek został opisany w 1761 pod nazwą Mordella paradoxa przez LinneuszaLinnæus C. Fauna Svecica sistens animalia Sveciæ Regni: mammalia, aves, amphibia, pisces, insecta, vermes. Distributa per classes & ordines, genera & species, cum differentiis specierum, synonymis auctorum, nominibus incolarum, locis natalium, descriptionibus insectorum. Editio altera, auctior. Stockholmiæ. (L. Salvii), 1761. W 1792 roku Johan Fabricius przeniósł opisane do tej pory dwadzieścia gatunków wachlarzykowatych, w tym M. paradoxa, do rodzaju RipiphorusFabricius JC: Entomologia systematica emendata et aucta. Secundum classes, ordines, genera, species, adjectis synonimis, locis, observationibus, descriptionibus. Tom. I. Christ. Gottl. Proft, Hafniae, 1792 Cytat za: Arnett 2001. Do 1855 chrząszcze te były zaliczane do schylikowatych, dopóki Carl Gerstaecker nie wydzielił ich w osobną grupę. Nowa rodzina wachlarzykowatych została opisana w 1870 roku przez Gemmingera i HaroldaGemminger M, Harold E: Catalogus coleopterorum hucusque descriptorum synonymicus et systematicus vol. 7. Muenchen: E. H. Gummi, 1870 s. 2117, a Ripiphorus paradoxus został gatunkiem typowym. Obecnie najczęściej zalicza się ten takson do rodzaju Metoecus.
Nazewnictwo Łacińska nazwa rodzaju Metoecus pochodzi z greckiego (métoikos) i oznacza obcego, imigrantaEdmund Carroll Jaeger: A source-book of biological names and terms (3 ed). Thomas, 1962 s. 154. Nazwa gatunkowa paradoxus odzwierciedlała fakt, że długo nic nie było wiadomo o biologii tego owada. W polskim piśmiennictwie stosuje się także nazwy zwyczajowe: sąsiad dziwaczek lub natręt. Rosyjscy entomolodzy używają nazwy веерник обыкновенный (albo веерник парадоксальный, wiejernik obyknowiennyj albo wiejernik paradkosalnyj)Список редких и уязвимых таксонов, не включенных в красную книгу московской области, но нуждающихся на территории области в постоянном контроле и наблюдении PDF (Internet Archive). Angielska nazwa to wasp-nest beetle, niemiecka WespenkäferDas Insektenleben Österreichs; mit einem Anhand über Gallen und ahnliche Pflanzenverustaltungen samt deren Erzeuger. Ein Handbuch und Wegweiser für Naturfreunde jeder Art s. 65 (1922), czeska vějířník nádherný (także vějířník nápadný, vějířník podivný)Vliv podmínek prostředí na vývoj pulců ropuchy obecné PDF.
Morfologia Imagines mają od 8 do 12 mm długościKlucze do oznaczania owadów Polski. Cz.XIX Chrząszcze – Coleoptera, z.83 Wachlarzykowate – Rhipiphoridae. PWN, Warszawa-Wrocław 1983 PDF.
Głowa mała, szeroka, sercowata, niewidoczna z góry, wydłużona w wymiarze grzbietowo-brzusznym. Oczy z przodu lekko wycięte. Nadustek i czoło są względem siebie ustawione pod kątem prostym. Czułki osadzone między oczami, jedenastoczłonowe, obustronnie grzebieniaste u samców, jednostronnie grzebieniaste u samic. Pierwszy człon wydłużony. Narząd gębowy gryzący. Głaszczki szczękowe owłosione, czteroczłonowe, pierwszy człon bardzo mały, drugi i trzeci największe; skrócone skośnie. Warga górna długa i wąska. Żuchwy z wydłużonymi żuwkami zewnętrznymi.
Tułów spłaszczony bocznie, łukowato wysklepiony. Przedplecze gęsto i płytko punktowane. Kształt przedplecza dzwonkowaty, wzdłuż środka głęboka i szeroka bruzda; u samców jej środkiem przebiega krótka i niska listewka. Boki podstawy przedplecza są głęboko wycięte. Tarczka przykryta przez klinowato wyciągnięty nad pokrywy środek podstawy przedplecza. Pokrywy wydłużone, nie pokrywają całego odwłoka, nie schodzą się ze sobą na całej długości; klinowato zwężone. Pokrywy są płytko i gęsto, nieregularnie punktowane. Druga para skrzydeł lotna. Odwłok widoczny między rozchylonymi pokrywami, tergity ustawione skośnie do osi ciała, dystalne segmenty odwłoka nie wtłoczone w poprzedzające.
Odnóża kroczne długie i smukłe, nogi drugiej i trzeciej pary dłuższe niż pierwszej. Środkowe i tylne golenie zaopatrzone w dwie długie i cienkie ostrogi (kolce), przednie golenie bez kolców. Stopy (tarsi) w układzie 5–5–4, dłuższe od goleni. Na przedstopiu dwa pazurki. Pazurkowy człon stopy niewycięty na końcu. Pazurki są rozszczepione na końcach i nie mają ząbka u podstawy.
U imagines występuje dymorfizm i dychroizm płciowy (odmienne zabarwienie u owadów różnej płci). Samce mają pokrywy żółtobrunatnej barwy, samice różnią się krótszymi, jednostronnie grzebieniastymi czułkami i czarnym (zazwyczaj) zabarwieniem pokryw z wyjątkiem żółtego tylnego brzegu przedplecza.
Wyróżnia się kilka odmian barwnych (Internet Archive): M. paradoxus var abdominalis Gradl, 1882 M. paradoxus var apicalis Gradl, 1882 M. paradoxus var flavoniger Gradl, 1882 M. paradoxus var macularis Gradl, 1882 M. paradoxus var nigriventris Gradl, 1882 M. paradoxus var nigrescens Gradl, 1882 M. paradoxus var notiventris Gradl, 1882 M. paradoxus var semiflavus Gradl, 1882
Biologia thumb|left|Rycina przedstawiająca dorosłe osobniki, jeden z nich na krwawniku pospolitymCurtis J. British entomology : being illustrations and descriptions of the genera of insects found in Great Britain and Ireland: containing coloured figures from nature of the most rare and beautiful species, and in many instances of the plants upon which they are found (1824) Pasożytnictwo u Metoecus paradoxus sugerował już John Obadiah Westwood w 1864 roku. Nietypowy cykl życiowy sąsiada dziwaczka został poznany dzięki pracom Thomasa Algernona ChapmanaChapman TA. The Life History of Ripiphorus paradoxus. Transactions of the Woolhope Naturalists' Field Club ss. 129–141 1870/71, który początkowo uważał M. paradoxus za komensala os, ale później był pierwszym, który opisał larwy tego gatunku. Ważne obserwacje poczynili także Smith (1870)Smith F. Concluding observations on the parasitism of Rhipiphorus paradoxus (1870), Murray (1870) i Rouget (1873).
W rozwoju sąsiada dziwaczka występuje hipermetamorfoza (nadprzeobrażenie). Samice składają jaja pod koniec lata, w szczelinach zbutwiałego drewna bielastego, będącego typowym materiałem wykorzystywanym do budowy gniazd przez osy ziemne. Moment składania jaj nie był obserwowany w naturze, ale w warunkach laboratoryjnych samice chętnie składały duże ilości jaj, wykorzystując do tego długie i giętkie, teleskopowo wysuwane pokładełko. Jaja są białe, stosunkowo małe, pokryte śluzową substancjąClasuen CP: Entomophagous insects. New York, N.Y. : McGraw-Hill, 1940, cytat za: .
Z jaj wylęgają się wczesną wiosną małe (0,5–0,7 mm długości), ruchliwe, czarne larwy typu triungulinusa. Mają długie odnóża zakończone przyssawkami. Larwy są pasożytami (parazytoidami) os, głównie osy pospolitej i osy dachowej (Vespa japonica w JaponiiHiromishi Kono. Beitrag zu den Rhipiphoriden-Arten von Japan. Insecta Matsumurana 1, 4, s. 177-182 (1927); także Vespa lewisi). Nie jest jasne, w jaki sposób dostają się do podziemnego gniazda os, prawdopodobnie osy zabierają larwy z drewnem do budowy gniazda lub larwy przyczepiają się do os i przenoszone są przez nie do gniazda. Wiadomo, że tam larwa atakuje czerwia i rozwija się przez dłuższy czas jako pasożyt wewnętrzny. Larwy sąsiada dziwaczka nie atakują czerwi od razu – wydaje się, że czekają do 4. lub 5. stadium (instar) czerwia. Po pewnym czasie larwa wygryza otwór w tułowiu czerwia i opuszcza go, linieje, a wylinką zatyka wygryziony otwór. Później owija się wokół żywego jeszcze czerwia, wygryza drugi otwór blisko końca głowowego i wysysa zawartość ciała; jako larwa drugiego stadium jest więc pasożytem zewnętrznym. Potem linieje jeszcze cztery razy (zatem liczba stadiów ektopasożytniczych wynosi 5, a ogółem 6 – w starszym piśmiennictwie podaje się liczbę tylko trzech instar chrząszcza), pożera wszystkie pozostałości gospodarza (oprócz narządu gębowego) i przepoczwarcza się w komórce plastra.
Jedna larwa do rozwoju potrzebuje tylko jednego czerwia. Możliwe jest superpasożytnictwo (powtórne spasożytowanie już zaatakowanego przez inną larwę czerwia), ale przeżywa wtedy tylko jedna larwa Metoecus. Od wyklucia się larw z jaj do osiągnięcia stadium imago mijają 24 dniInge Steinmetz. Tarnstrategie des parasitoiden Käfers Metoecus paradoxus in der V. vulgaris-Wirtskolonie. W: Der Nestduft bei sozialen Faltenwespen Spurorientierung und Erkennung von Nestgenossinnen. Švácha podaje, na podstawie ograniczonej liczby obserwacji, że stadia larwalne od drugiego do piątego trwały (w temperaturze pokojowej), odpowiednio, 21–28, 23–25, 23–26, 32–39 godzin. Szóste stadium trwało kilka dni. Stadium poczwarki trwa w temperaturze pokojowej około 10 dni. Zaatakowane komórki plastra można poznać po jaśniejszej barwie i płaskim wieczku.
Dwa dni po opuszczeniu gniazda przez osy, dorosłe chrząszcze również opuszczają gniazdo (zazwyczaj odbywa się to późnym przedpołudniem), wygryzając otwór wokół obwodu wieczka komórki plastra. Imagines łączą się w pary niedaleko gniazda lub nawet wewnątrz niego. Nie przyjmują pokarmu i wkrótce ginąSvatopluk Bílý: Chrząszcze. Oficyna Wydawnicza "Delta W-Z" s. 172-173. W Polsce pojawiają się dwie generacje, wiosenna i bardziej liczna jesienna.
Osobniki sąsiada dziwaczka nie są atakowane przez osy, mimo ich zdolności do rozpoznawania intruzów. Zaproponowano, że odgrywa tu rolę mechanizm chemicznej mimikry. Gdy przeprowadzono analizę składu węglowodorów pokrywających oskórek os i chrząszczy, wykazano, że Metoecus częściowo naśladuje profil węglowodorowy kolonii gospodarza, być może w stopniu wystarczającym do uniknięcia ataku. Z 95 związków występujących u os, u sąsiada stwierdzono 29. Doświadczalnie wykazano, że chrząszcze przeniesione z kolonii, w której się rozwijały, do obcej kolonii os, były częściej atakowane.
Rozmieszczenie Występuje w Europie, m.in. w Polsce (wykazano jego obecność np. w okolicach Kielc, Gdańska i Górnego Śląska – figuruje na Czerwonej liście chrząszczy Górnego Śląska, w Sudetach, Beskidach i na Mazurach); na Litwie, ŁotwieTelnov D, Kalnins M. To the knowledge of Latvian Coleoptera. 3. Latvijas Entomologs 40, ss. 21-33, 2003, Słowacji, w Czechach, europejskiej części Rosji, na Ukrainie, w Niemczech, Austrii, Francji, Belgii, Holandii, Wielkiej Brytanii, Hiszpanii, we Włoszech, w Irlandii, Finlandii, Norwegii, a także w Japonii.
Imagines stosunkowo często spotykane są w pobliżu zabudowań, a nawet w budynkach mieszkalnych.
Znaczenie ekologiczne Przyjmuje się, że owady te nie wpływają znacząco na populację os ze względu na swoją rzadkość. Podejmowano jednak próby użycia tego gatunku w walce z osami w Nowej Zelandii.
Przypisy
Kategoria:Wachlarzykowate Kategoria:Chrząszcze Europy Kategoria:Chrząszcze Japonii Kategoria:Chrząszcze Rosji Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1761 roku Kategoria:Taksony opisane przez Karola Linneusza