Kazania gnieźnieńskie – zbiór kazań w języku polskim i łacińskim spisany na początku XV wieku.
Historia Rękopis kazań zachował się w bibliotece kapituły katedralnej w Gnieźnie (sygn. Ms 24), stąd też zbiór nazywany jest Kazaniami gnieźnieńskimi. Po Kazaniach świętokrzyskich stanowią najstarszy zabytek polskiej prozy kaznodziejskiej i jeden z najważniejszych zabytków języka polskiego.
Zbiór ma formę papierowego kodeksu formatu małego folio, składającego się ze 190 kart. Powstał na terenie diecezji krakowskiej. Kodeks został spisany przez czterech różnych kopistów, przy czym kazania polskie wyszły spod jednej ręki. Kazania w języku polskim zostały zapisane krótko po roku 1409, łacińskie zaś nieco wcześniej.
Kazania polskie spisał prawdopodobnie Łukasz z Wielkiego Koźmina (Koźmin Wielkopolski), bakałarz uniwersytetu praskiego, magister, profesor i rektor Akademii Krakowskiej. Łukasz z Koźmina mógł wygłaszać kazania w kościele parafialnym w Beszowej, gdzie pełnił funkcję rektora.
Treść Kazania gnieźnieńskie zawierają 10 kazań w języku polskim, 95 kazań w języku łacińskim oraz kilka wyjątków ze Złotej legendy Jakuba de Voragine. W kodeksie znajduje się również dodatek wszyty po oprawieniu, zawierający polskie modlitwy z końca XV wieku. 70 łacińskich kazań (spośród wszystkich 95) jest odpisem ze zbioru kazań de sanctis Peregryna z Opola, jedno zaś pochodzi z jego cyklu de tempore. Autorstwo pozostałych jest nieznane.
Kazania polskie Kodeks zawiera następujące kazania w języku polskim:
na Boże Narodzenie (k. 1–1v) na Boże Narodzenie (k. 2–5v) o św. Janie Chrzcicielu (k. 11–12v) o św. Marii Magdalenie (k. 14–14v) o św. Wawrzyńcu (k. 171v–172) o św. Bartłomieju (k. 172v–174) na Boże Narodzenie (k. 174–177v) na Boże Narodzenie (k. 177) o św. Janie Ewangeliście (k. 177v–178v) o św. Janie Ewangeliście (k. 178v–184v)
Kazanie drugie jest przekładem kazania Peregryna z Opola, także kazanie dziesiąte oparte jest na kazaniu Peregryna. Podstawą kazania siódmego był tekst ze zbioru kazań Exemplar salutis Hieronima z Pragi. Pozostałe kazania zostały opracowane na podstawie różnych zbiorów kazań łacińskich, m.in. Jakuba de Voragine i Konrada Waldhausena. Kazania polskie świadczą o dużej samodzielności ich autora, mimo że są zależne w pewnym stopniu od obcych źródeł.
Kazania napisane są językiem zbliżonym do wypowiedzi potocznych i przeznaczone były dla słuchaczy prostych. Cechy językowe świadczą, że zabytek pochodzi z Wielkopolski. Polskie glosy znajdujące się przy kazaniach łacińskich sugerują, że również i one mogły być wygłaszane po polsku.
Początek kazania pierwszego na Boże Narodzenie:
Objaśnienia:
{ } – litery lub wyrazy dopisane w rękopisie między rządkami tekstu albo na marginesie < > – uzupełnienie miejsca uszkodzonego w rękopisie * – błąd pisarski | – granica rządka tekstu w rękopisie
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Polskie średniowieczne utwory w języku łacińskim Kategoria:Średniowieczne utwory w języku polskim Kategoria:Polskie kazania Kategoria:Historia Gniezna w średniowieczu