Powiaty w Polsce 1919–1939

Powiaty w Polsce w latach 1919–1939 – tabele będące graficzną prezentacją okresów istnienia i przynależności wojewódzkiej wszystkich powiatów II Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1919–1939.

Legenda Powiaty podzielono na dwie grupy (tabele) – powiaty ziemskie i miejskie. Każda kolumna reprezentuje jeden rok funkcjonowania powiatu (podany w nagłówku). Dla ułatwienia orientacji, ciąg lat funkcjonowania jednostek przytoczono przy każdym powiecie. W przypadku, kiedy powiat istniał również w 1945 roku, ciąg jego istnienia przekraczający próg tabeli oznaczono strzałką (→) – więcej w artykule Powiaty w Polsce od 1945. W przypadku, kiedy powiat istniał już w 1919, 1920, 1921 lub 1922 roku, nie musi oznaczać to, że powiat powołano w 1919, 1920, 1921 lub 1922 roku; po raz pierwszy znalazł się on jednak pod prawodawstwem niepodległej Rzeczypospolitej Polskiej, a nie w państwie zaborczym, w którym posiadał odmienny status prawny. Podobna sytuacja ma miejsce w przypadku powiatu frysztackiego, w latach 1920–1938 należącego do Czechosłowacji. Dla uproszczenia, zabarwiono całą kolumnę nawet wtedy, kiedy powiat powołano lub zniesiono w środku danego roku. Kiedy w środku roku nastąpiła zmiana przynależności wojewódzkiej, zabarwiona kolumna odnosi się zawsze do roku nowej przynależności administracyjnej. Przynależność wojewódzką poszczególnych powiatów pomagają odczytać kolory użyte w tabelach (przedstawione poniżej).

Kolor Województwo Kolor Województwo Kolor Województwo białostockie kieleckie krakowskie lubelskie lwowskie łódzkie nowogródzkie poleskie pomorskie poznańskie stanisławowskie śląskie tarnopolskie warszawskie wileńskie (1922–26 Ziemia Wileńska) wołyńskie Warszawa

Powiaty uszeregowane są według nazw obowiązujących w okresie ich istnienia. Nazwy powiatów utworzone po ewentualnych formalnych zmianach nazw powiatów, którym często wtórowały zmiany siedzib (od których nowe nazwy były wywodzone) znacznie się różnią od pierwotnych. W celu sprawniejszej nawigacji po artykule potraktowano je jako osobne hasła, natomiast ciąg prawny powiatów przed lub po zmianie nazwy zaznaczono odsyłaczem (→ lub ← zależnie od sytuacji chronologicznej). Fragmenty powiatów bez siedziby w obrębie Rzeczypospolitej Polskiej oznaczono symbolem (►) oraz przytoczono nazwę powiatu docelowego (wyjątek: powiat wieleński – jego siedziba została przedzielona granicą państwową, a samą jednostkę wcielono do powiatu czarnkowskiego). Znak # oznacza jednokrotną zmianę przynależności wojewódzkiej. Oznaczenia te przytoczono zarówno przy nazwie powiatu (w wersji skupionej), jak i w prezentacji graficznej (w wersji rozbieżnej, bezpośrednio przed lub po każdej zmianie przynależności). W kolumnie drugiej skrótami państw, których fragmenty weszły w skład II Rzeczypospolitej, oznaczono przynależność państwową powiatu (obszaru powiatu) przed I wojną światową (A – Austro-Węgry, N – Niemcy, R – Rosja). Druga od prawej, pusta kolumna oznacza okres okupacji hitlerowskiej i radzieckiej Polski w latach 1939–1945.

Powiaty ziemskie 1919–1939 Znak # oznacza jednokrotną zmianę przynależności wojewódzkiej

Powiat – 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 1939 – 1945 augustowski R 1919–1939 →W 1945 roku Polsce przypadła zachodnia część powiatu augustowskiego z woj. białostockiego bez miejscowości takich jak Adamowicze, Łojki i Sopoćkinie, które weszły w skład ZSRR. Siedziba powiatu – Augustów – pozostała po polskiej stronie granicy. babimojskiW 1920 roku Polsce przypadła większa część powiatu babimojskiego bez miejscowości: Babimost, Bagno, Ciosaniec, Chwalim, Droniki, Kaliska, Kargowa, Kuligowo, Łupice, Nowe Kramsko, Nowy Jaromierz, Obra Dolna, Podmokle Małe, Podmokle Wielkie, Rudno, Spokojna, Stare Kramsko, Stary Jaromierz, Szreniawa, Śmieszkowo, Świętno, Tatarki, Wilcze i Wojnowo. Siedziba powiatu – Wolsztyn – znalazła się po polskiej stronie granicy. Z polskiej części powiatu babimojskiego utworzono powiat wolsztyński. N → 1920; ► wolsztyński baranowicki R 1921–1939 bardiowskiW 1938 roku przyłączono do Polski część powiatu bardiowskiego z fragmentem Cygielki przylegającym do Wysowej. Przyłączono ją do powiatu gorlickiego w woj. krakowskim. A→ 1938; ► gorlicki. będziński R 1919–1939 → bialski (Biała Krakowska) A 1920–1939 → bialski (Biała Podlaska) R 1919–1939 → białostocki R 1919–1939 → białowieski R 21–22 bielski (Bielsk Podlaski) R 1919–1939 →W 1945 roku Polsce przypadła zachodnia część powiatu bielskiego z woj. białostockiego bez części Puszczy Białowieskiej i kilku miejscowości położonych po jej południowej stronie, które weszły w skład ZSRR. Siedziba powiatu – Bielsk Podlaski – pozostała po polskiej stronie granicy. bielski (Bielsko) A 1920–1939 → biłgorajski R 1919–1939 → błoński R 1919–1939 → bocheński A 1920–1939 → bohorodczański A 1920–1932 borszczowski A 1920–1939 bóbrecki A 1920–1939 → brasławski R 1922–1939 brodnicki N 1920–1939 → brodzki A 1920–1939 brzeski (Brzesko) A 1920–1939 → brzeski (Brześć nad Bugiem) R 1921–1939W 1945 roku Polsce przypadły północno-zachodnie skrawki powiatu brzeskiego z woj. poleskiego (fragmenty a) gminy Połowce m.in. z miejscowościami Klukowicze, Litwinowicze, Siemichocze, Tymianka, Wólka Nurzecka i Wyczółki oraz b) gminy Wysokie Litewskie m.in. z miejscowościami Tokary i Wilanowo. Siedziba powiatu – Brześć nad Bugiem – znalazła się po wschodniej stronie granicy, w ZSRR. Polska część powiatu brzeskiego została zintegrowana z powiatem bielskim w woj. białostockim (1945); od 1952 tereny te należą do powiatu siemiatyckiego. brzeziński R 1919–1939 → brzeżański A 1920–1939 brzozowski A 1920–1939 → buczacki A 1920–1939 bydgoski # N 1920–1938 # 1938–1939 → bytomskiW 1922 roku w Polsce znalazła się część powiatu bytomskiego z 13 gminami (Brzeziny, Brzozowice, Chropaczów, Dąbrówka Wielka, Hajduki Nowe, Hajduki Wielkie, Kamień, Lipiny, Łagiewniki, Orzegów, Piekary Wielkie, Szarlej, Świętochłowice) i 7 obszarami dworskimi. Siedziba powiatu – Bytom – pozostała po niemieckiej stronie granicy. Z polskiej części powiatu bytomskiego utworzono powiat świętochłowicki w woj. śląskim. N → 1922; ► świętochłowicki chełmiński N 1920–1939 → chełmski R 1919–1939 → chodzieskiW 1920 roku Polsce przypadła większa część powiatu chodzieskiego bez miejscowości: Ługi Ujskie, Motylewo, Piła, Skórka i Stobno. Siedziba powiatu – Chodzież – znalazła się po polskiej stronie granicy. N 1920–1939 → chojnicki N 1920–1939 → chrzanowski A 1920–1939 → ciechanowski R 1919–1939 → cieszanowski A 1920–1922 → lubaczowski cieszyński A 1920–1939 →W 1945 roku Polsce przypadła część powiatu cieszyńskiego w granicach sprzed listopada 1938 roku (bez dawnego powiatu czeskocieszyńskiego oraz włączonych 16 listopada 1938 roku fragmentów powiatów czadeckiego i frydeckiego), potwierdzonych umową o ostatecznym wytyczeniu granicy polsko-czechosłowackiej ratyfikowaną 14 lutego 1959 roku (obszary te weszły w skład Czechosłowacji). czadecki (część płn.)16 listopada 1938 roku włączono do Polski północny skrawek powiatu czadeckiego z Czechosłowacji z częściami gmin: Czarne, Oleśna, Skalite i Świerczynowiec. Siedziba powiatu – Czadca – pozostała po czechosłowackiej stronie granicy. Przyłączona do Polski część powiatu została zintegrowana 1 lutego 1939 roku z powiatem cieszyńskim w woj. śląskim. A→ 1938 (1939); ► cieszyński. czarnkowskiW 1920 roku Polsce przypadła większa część powiatu czarnkowskiego bez miejscowości na prawym brzegu Noteci (Biała, Bukowiec, Gajewo, Kuźnica Czarnkowska, Łomnica, Niekursko, Nowa Wieś, Radolin, Radolinek, Radosiew, Runowo, Rychlik, Sarcz, Siedlisko, Smolarnia, Straduń, Teresin, Wrząca, Zofiowo). Siedziba powiatu – Czarnków – znalazła się po polskiej stronie granicy. N 1920–1939 → czeskocieszyńskiW 1938 roku przyłączono do Polski z Czechosłowacji powiat czeskocieszyński (wraz z siedzibą powiatu – Czeskim Cieszynem). Powiat przyłączono do powiatu cieszyńskiego w woj. śląskim.Inna używana nazwa: cieszyński zachodni. A→ 1938; ► cieszyński. częstochowski R 1919–1939 → człuchowskiW 1920 w roku Polsce znalazła się północno-wschodnia część powiatu człuchowskiego. Siedziba powiatu – Człuchów – pozostała po niemieckiej stronie granicy. Polską część powiatu człuchowskiego przyłączono do powiatu chojnickiego w woj. pomorskim. N → 1920; ► chojnicki czortkowski A 1920–1939 dąbrowski A 1920–1939 → dębicki A ropczycki ← 1937–1939 → dobromilski A 1920–1939W 1945 roku Polsce przypadła zachodnia część powiatu dobromilskiego z woj. lwowskiego m.in. z miejscowościami Bircza, Kalwaria Pacławska i Wojtkowa. Siedziba powiatu – Dobromil – znalazła się po wschodniej stronie granicy, w ZSRR. Polska część powiatu dobromilskiego została zintegrowana z powiatem przemyskim w nowo utworzonym woj. rzeszowskim (1945). doliński A 1920–1939 drohicki R 1921–1939 drohobycki A 1920–1939 dubieńskiInna używana nazwa: dubnowski. R 1921–1939 duniłowickiInna używana nazwa: duniłowiczowski. # R 21- 22 # 1922–1925 → postawski działdowski # N 1920–1938 # 1938–1939 → dziśnieński # R 21- 22 # 1922–1939 frydecki (część wsch.)16 listopada 1938 roku włączono do Polski wschodni skrawek powiatu frydeckiego z Czechosłowacji z 4 gminami i częściami 11 gmin. Siedziba powiatu – Frydek – pozostała po czechosłowackiej stronie granicy. Przyłączona do Polski część powiatu została włączona 1 lutego 1939 roku do powiatu cieszyńskiego (gminy: Morawka, Szonów, Wojkowice, Żermanice oraz części gmin: Bartowice, Błędowice Górne, Błędowice Średnie, Ligota Dolna, Ligota Górna, Noszowice) i frysztackiego (części gmin: Gruszów, Hermanice, Michałkowice, Radwanice i Śląska Ostrawa) w woj. śląskim. A frysztackiPo wytyczeniu granicy między Polską a Czechosłowacją na Śląsku Cieszyńskim w 1920 roku, zdecydownie większa (zaolziańska) część powiatu frysztackiego przypadła Czechosłowacji (CS). W Polsce znalazły się jedynie cztery i pół gminy (jednostkowe):