(wym. [deswetudo] lub [desłetudo], nie „desuetudo”; z łac. odwyknienie, odzwyczajenie) – termin prawniczy oznaczający jedną z reguł derogacyjnych, według której długotrwałe niestosowanie lub nieprzestrzeganie w praktyce określonej normy prawnej skutkuje utratą przez nią mocy obowiązującejM. Koszowski, Dwadzieścia osiem wykładów ze wstępu do prawoznawstwa, Warszawa 2019, s. 55 i 174..
Podstawowa funkcja polega na uchylaniu mocy obowiązującej istniejących norm. Jeżeli zwyczaj jest uważany za fakt prawotwórczy, to może uchylić przepis prawa pozytywnego. opiera się na behawioralnym kryterium: przepis prawa nie obowiązuje, ponieważ nie jest przestrzegany. Za objęte uznaje się normy: sankcjonowaną, jeśli mimo pojawienia się warunków określonych w jej hipotezie adresaci nie zachowują się zgodnie z dyspozycją tej normy; sankcjonującą, jeśli mimo naruszenia normy sankcjonowanej adresat wtórny (organ państwa) nie korzysta ze swoich kompetencji i nie stosuje sankcji. Uznaje się wówczas, że państwo straciło zainteresowanie dla tych norm, przestało je chronić swym przymusem, w związku z czym norma przestała obowiązywać w każdym ze znaczeń terminu „obowiązywanie”.
W przeciwieństwie do innych reguł derogacyjnych (np. ) nie jest powszechnie akceptowaną zasadą i możliwość jej stosowania we współczesnych systemach prawnych jest kwestionowanaM. Koszowski, Dwadzieścia osiem wykładów ze wstępu do prawoznawstwa, Warszawa 2019, s. 55..
Przykład historyczny: posłowie na sejm 1638 zażądali odczytania zapisków z narad króla z senatorami rezydentamiWedle ustaw O mieszkaniu Senatorów z 1607 i 1609, (Volumina Legum, t. 2, s. 433n i 463), narady te miały być spisywane przez Kancelarię i podpisywane przez senatorów, pod rygorem zapłaty kary pieniężnej.. Władysław IV Waza kazał odpowiedzieć, iż „ (ustawy) otrzymują (siłę z używania i przestrzegania) i tracą (z powodu nieużywania)”. Jako że przywołana ustawa „nigdy nie była (w użytku) i najstarsi senatorowie nie pamiętają przykładu wykonywania jej”, miało to oznaczać jej unieważnienie. Posłowie odmówili uznania tej zasady twierdząc, że (powszechna ustawa nigdy [nie] ustępuje)Władysław Czapliński, Z problematyki sejmu polskiego w pierwszej połowie XVII wieku s. 36n. Po dłuższych sporach protokoły zostały odczytane (Ludwik Kubala, Jerzy Ossoliński, s. 113–116), w 1641 uchwalono ustawę zobowiązującą do odczytywania sprawozdań podczas obrad Sejmu, zaraz po wygłoszeniu wot senatorskich (, Volumina Legum, t. 4, s. 6)..
Jako współczesny przykład zastosowania można podać próbę rozwiązania problemu prawnego, jaki zrodził się po 1989, kiedy to wśród niektórych prawicowych działaczy i ugrupowań politycznych pojawiły się tezy o dalszym obowiązywaniu konstytucji kwietniowej z 1935, nigdy formalnie nieuchylonej. Wtedy to też pojawiła się opinia Biura Legislacyjnego Kancelarii Senatu, w której stwierdzono, iż konstytucja kwietniowa przestała obowiązywać właśnie na mocy . Ponadto niekiedy można spotkać się z poglądem, że w związku z niestosowaniem w czasach PRL przez organy państwowe przepisów konkordatu między Stolicą Apostolską a Rzecząpospolitą Polską z 1925, wygasł on przez .
Zobacz też martwe prawo prawo zwyczajowe zwyczaj międzynarodowy klauzula
Przypisy
Literatura Uchwała Trybunału Konstytucyjnego z 23 stycznia 1991, sygn. akt W 4/90 (OTK 1991, poz. 17) Zbigniew Radwański, Prawo cywilne – część ogólna, wyd. 8., Warszawa 2005 (), s. 55 Tomasz Stawecki, Piotr Winczorek, Wstęp do prawoznawstwa, wyd. 4., Warszawa 2003 (), s. 106–107 Zygmunt Ziembiński, , „Państwo i Prawo” 1994, nr 11, s. 3 i n.
Kategoria:Łacińskie zwroty i paremie prawnicze Kategoria:Prawo międzynarodowe Kategoria:System prawa