Nicefor III Botaniates, gr. Νικηφόρος Γ΄ Βοτανειάτης – Nikēphoros III Botaneiatēs, łac. Nicephorus Botaniates (ur. ok. 1001–1002, zm. 1081 lub 1082) – cesarz bizantyjski w latach 1078–1081.
Przed objęciem władzy Nicefor pochodził z małoazjatyckiego rodu spokrewnionego z FokasamiTak , G. Ostrogorski uważa jednak, iż Nicefor jedynie „wywodził” swój ród od Fokasów . Jak wielu innych przedstawicieli anatolijskiej arystokracji wybrał karierę w armii cesarskiej, uzyskując dowództwo temu Anatolikon. W roku 1057 był jednym z oficerów, którzy wystąpili przeciwko Michałowi VI, popierając Izaaka I Komnena.
Obalenie Michała VII W 1077 przeciwko rządom Michała VII wystąpiła armia z prowincji europejskich cesarstwa pod wodzą Nikefora Bryenninosa. W październiku 1077 Nicefor Botaniates stanął na czele analogicznego ruchu w prowincjach azjatyckich. Siódmego stycznia 1078 został on okrzyknięty cesarzem i ruszył na stolicę. Dysponując niewielką liczbą żołnierzy, zdecydował się na werbunek Turków, korzystając z pomocy Sulejmana jednego z kuzynów sułtana Alp Arslana – zwycięzcy spod Manzikert. Z ich pomocą zdobył kolejno Kyzikos, Nikeę – pod którą pokonał wojska cesarskie oraz Nikomedię, Chalkedon i Chryzopol. Następnie stanął pod Konstantynopolem, gdzie miał silne poparcie m.in. w duchowieństwie oraz korporacjach rzemieślniczych. Wobec zaistniałej sytuacji 31 marca 1078 Michał VII Dukas abdykował i usunął się do klasztoru. W tych warunkach, 3 kwietnia, G. Ostrogorski mówi o 24 marca Nicefor wkroczył do stolicy i przejął ster rządów. Koronacja władcy nastąpiła jednakże dopiero kilka miesięcy później (2 czerwca bądź lipca 1078 roku)Tu również odmiennie G. Ostrogorski, który twierdzi, iż po wkroczeniu do stolicy (...)jeszcze tego samego dnia otrzymał koronę z rąk patriarchy. . Dla umocnienia swej pozycji cesarz poślubił żonę swojego poprzednika – Marię z Alanii i to jeszcze za życia Michała VII.
Na wieść o przewrocie w Bizancjum papież Grzegorz VII obłożył Nicefora klątwą.
Rządy Nicefora III thumb|100px|Nicefor III thumb|left|250px|Cesarstwo Bizantyńskie w roku 1081 Rządy Nicefora III charakteryzowały się brakiem spójnej polityki i początkowo polegały głównie na zjednywaniu sobie stronników obalonego Michała VII. W tym okresie nasiliła się jeszcze walka stronnictw co zwiększyło panujący w kraju chaos wywołany klęską pod Manzikert. Wzrastające wydatki doprowadziły również do wyczerpania skarbu, a w konsekwencji do obniżeniu wartości pieniądza. Wielkie wpływy na dworze uzyskali cesarscy zausznicy: Borył i German. Początkowo podporą rządów Nicefora III była również rodzina Komnenów.
Najgorsze jednak wieści dochodziły do Konstantynopola z prowincji małoazjatyckich. Około roku 1080 pojawił się tam kolejny pretendent – Nikefor Melisen, który w tym samym roku obwołał się cesarzem. Ponadto podobnie jak wcześniej Nicefor III, sprzymierzył się on z Sulejmanem. Ten ostatni korzystając z powstałego zamieszania, którego powstanie było zresztą w niemałym stopniu jego własnym udziałem, opanował całą bizantyńską Azję Mniejszą – od Cylicji do Hellespontu. Jak podaje G. Ostrogorski: Sulejman „(...) na tej prastarej bizantyńskiej ziemi założył sułtanat Rumu, czyli rzymski.” Taki był ostateczny rezultat nieudolnej polityki następców Bazylego II, która doprowadziła do rozprężenia się systemu militarnego i administracyjnego Anatolii oraz zaniknięciu instytucji stratiotów-rolników stworzonej jeszcze przez cesarza Herakliusza.
Utrata władzy Przeciwko Niceforowi wystąpił najpierw wcześniejszy pretendent Nikefor Bryennios (starszy)Nie należy go mylić z Niceforem Bryenniosem, mężem Anny Komneny., a później rodzina Komnenów, która początkowo stanowiła podporę dla rządów nowego władcy, pomagając mu między innymi w rozprawieniu się z Bryenniosem oraz z jego następcą na stanowisku duksa Dyrrachium – Nikeforem Bazylacjuszem.
Czwartego kwietnia 1081, po wkroczeniu do stolicy Izaaka i Aleksego Komnenów, Nicefor III abdykował. Za radą patriarchy wstąpił do klasztoru Peribleptu, gdzie zmarł.
Przypisy
Bibliografia G. Ostrogorski, Dzieje Bizancjum, Warszawa 2008, s. 339–340. S. Runciman, Dzieje wypraw krzyżowych, t. 1, Warszawa 1998, s. 71–73, 98–99. M. Salamon, [w:] Encyklopedia Kultury Bizantyńskiej, Warszawa 2002, s. 372.
Kategoria:Cesarze bizantyńscy Kategoria:Zmarli w 1081 Kategoria:Urodzeni w XI wieku Kategoria:Władcy, którzy abdykowali