Potop – druga z powieści tworzących Trylogię Henryka Sienkiewicza, wydana w 1886 (pozostałe części to Ogniem i mieczem i Pan Wołodyjowski), opowiadająca o potopie szwedzkim z lat 1655–1660.

Głównym bohaterem powieści jest młody chorąży orszański Andrzej Kmicic, który przybywa na Laudę, aby zgodnie z testamentem Herakliusza Billewicza poślubić jego wnuczkę Aleksandrę Billewiczównę. W tym też momencie rozpoczyna się powieść. Akcja przedstawia okres z lat 1655–1657.

Powieść była pierwotnie wydana w odcinkach w latach 1884–1886 w dzienniku krakowskim Czas i, z minimalnym opóźnieniem w stosunku do Czasu, także w warszawskim Słowie i Kurierze Poznańskim. Pierwsze wydanie książkowe w 1886 w Warszawie. Część rękopisu powieści przechowywana jest w Ossolineum we Wrocławiu.

Główni bohaterowie mały|Kmicic z Oleńką na kuligu – obraz Juliusza Kossaka (1885) mały|Pojedynek Wołodyjowskiego z Kmicicem (rys. Stanisław Batowski Kaczor) mały|Kmicic z Tatarami (rys. A. Piotrowski, 1901 mały|Laudańscy pod Klewanami (rys. Wacław Boratyński) Andrzej Kmicic Aleksandra Billewiczówna Jerzy Michał Wołodyjowski Jan Onufry Zagłoba hetman Janusz Radziwiłł Bogusław Radziwiłł

Bohaterowie drugoplanowi fikcyjni: Anusia Borzobohata-Krasieńska Józwa Butrym Kiemlicz i jego synowie: Kosma i Damian Roch Kowalski pułkownik Kuklinowski wachmistrz Soroka Jan Sakowicz, starosta oszmiański Jan Skrzetuski Stanisław Skrzetuski panna Franciszka Kulwiecówna miecznik rosieński Tomasz Billewicz Jaromir Kokosiński Ranicki herbu Suchekomnaty Rekuć-Leliwa herbu Leliwa Uhlik Kulwiec-Hippocentaurus Zend Harasimowicz Hassling-Ketling of Elgin Rzędzian Michał Stankiewicz Oskierko, radziwiłłowski pułkownikW powieści nie pada jego imię, jednak występuje tu zbieżność nazwiska z Samuelem Oskierką, dowódcą wojsk polskich podczas bitwy pod Tykocinem (1656).

historyczni: Janusz Radziwiłł Bogusław Radziwiłł Jan Kazimierz księżna Gryzelda Wiśniowiecka Karol X Gustaw Augustyn Kordecki Jerzy Sebastian Lubomirski Jan Sobiepan Zamoyski Andrzej Karol Grudziński Krzysztof Opaliński Hieronim Radziejowski Arvid Wittenberg Wrzeszczowicz Stefan Czarniecki generał Burchard Miller Paweł Jan Sapieha Jan Ferdynand Sapieha Michał Kazimierz Radziwiłł szlachta zaściankowa z okolic Upity na Żmudzi: Butrymowie, Gościewicze, Domaszewicze

Treść Zaręczony z Oleńką Billewiczówną chorąży Andrzej Kmicic opowiada się początkowo po stronie Radziwiłłów – potężnego rodu magnackiego wspierającego Szwedów w ich najeździe na Rzeczpospolitą. Uznany przez szlachtę i narzeczoną za zdrajcę, postanawia się zrehabilitować. Pod przybranym nazwiskiem – Babinicz – bierze udział w obronie Jasnej Góry, własną piersią osłania króla Jana Kazimierza przed wrogami i bohatersko walczy z nieprzyjacielem do zakończenia wojny.

Pierwotnie „potop” miał oznaczać powszechne, zbrojne powstanie ludności polskiej, zalewające ze wszystkich stron wrogie wojska szwedzkie i wyzwalające w ten sposób ojczyznę.

Wizja sienkiewiczowska a rzeczywistość

Opierając się na opisie oblężenia Jasnej Góry pióra ojca Augustyna Kordeckiego (Nowa Gigantomachia 1658), Sienkiewicz celowo pominął niektóre fakty sprzeczne z jego wizją pisania dla pokrzepienia serc, inne natomiast uwypuklił, nadając im znaczenie, które nie miało nic wspólnego z prawdziwym biegiem wydarzeń. Należy jednak pamiętać, że pisał powieść, a nie monografię historiograficzną. thumb|Pochód Szwedów do Kiejdan (mal. Józef Brandt) Bezsprzecznym faktem historycznym jest, że twierdza jasnogórska była jednym z najsilniej ufortyfikowanych obiektów warownych I Rzeczypospolitej. Strategiczne było także jej położenie – flankowała Polskę od strony cesarskiego Śląska, skąd miała nadejść odsiecz sił Jana Kazimierza. Szwedzi rzeczywiście bezskutecznie ponawiali szturmy twierdzy. Gdy wojska szwedzkie zaprzestały oblężenia, nastąpił zwrot w dziejach potopu szwedzkiego – wierne Janowi Kazimierzowi oddziały na wieść o udanej obronie Jasnej Góry zawiązały konfederację tyszowiecką, a od strony Śląska uderzyły wojska polskie. Fakty historyczne podporządkowane są nadrzędnej idei ukazanej w Potopie, którą jest „pokrzepienie serc”. Wyjście z kryzysu i zwycięstwo dokonują się przede wszystkim na polu walki. Dostosowanie faktów do celu powieści wymagało wyostrzenia niektórych i zmniejszenia znaczenia innych. Przejaskrawiony zostaje na przykład obraz klęski i rozbicia kraju w przededniu ataku Szwedów na kraj. Chodziło o efekt artystyczny – uwydatnienie beznadziei, w której znalazła się Polska. Podobnie wyostrzony został obraz zdrady Polaków i powszechnego poddania się Szwedom. W przypadku poddania się Litwy brakowało dokładnych źródeł historycznych, dlatego też w dużej części opis ten jest zmyśleniem i kreacją Sienkiewicza. W powieści Gosiewski nie podpisał ugody kiejdańskiej, w rzeczywistości na akcie widnieje jego podpis. Przyjęcie aktu kiejdańskiego było negocjowane, nie mogło więc stanowić tak wielkiego zaskoczenia, jak opisywane w powieści.

Wiadomo też, że wojsko nie zbuntowało się przeciwko Radziwiłłowi w trakcie uczty, ale znacznie później – w połowie września. Dla uwydatnienia wymowy dzieła zniekształcone zostały także motywy, które kierowały podpisaniem ugody przez Janusza Radziwiłła. W powieści kieruje nim przede wszystkim pycha i dążenie do zostania królem. W rzeczywistości na tę decyzję wpływały także okoliczności zewnętrzne, które zmuszały go do poszukiwania drogi wyjścia z trudnej sytuacji, czyli jednoczesnego zagrożenia ze strony Rosji (8 sierpnia 1655 zajęła Wilno) i Szwecji (10 sierpnia 1655 opanowała Dyneburg). W chwili podpisania ugody w Kiejdanach (20 X 1655), Warszawa (8 IX 1655) i Kraków (17 X 1655) były już w rękach Szwedów.

Ekranizacje 1913: Obrona Częstochowy – polski film niemy (reż. Edward Puchalski). Film nie został ukończony. 1915: Potop – rosyjski film niemy (reż. Piotr Czardynin). Film nie zachował się do naszych czasów. 1974: Potop – polsko-radziecki film (reż. Jerzy Hoffman)

Zobacz też Oblężenie Jasnej Góry II wojna północna Jan II Kazimierz

Uwagi

Przypisy

Linki zewnętrzne

Potop vol. I, vol. II (eng., wyd. 1891, London) w serwisie Polona.pl Potop (wyd. 1901, Paris) w serwisie Polona.pl Potop (wyd. 1885, S. Petersburg) w serwisie Polona.pl Wojciech Dzieduszycki Główne postacie powieści Henryka Sienkiewicza pt. „Potop” : krytyczny rozbiór Lwów 1887

Kategoria:Powieści z 1886 Kategoria:Hasła kanonu polskiej Wikipedii Kategoria:Powieści, których akcja toczy się w Polsce Kategoria:Lektury szkolne w Polsce Kategoria:Majątki ziemskie w kulturze