Księstwo opolsko-raciborskie lub księstwa opolskie i raciborskie (, ) – największe terytorialnie księstwo śląskie istniejące w epoce nowożytnej. Powstało w wyniku zjednoczenia księstwa opolskiego z raciborskim pod berłem Jana Dobrego po bezpotomnej śmierci Walentyna raciborskiego w 1521. Jan Dobry także zmarł bezdzietnie i połączone księstwo weszło, jako nierozdzielne i dziedziczne, w posiadanie królów czeskich. Odtąd, z racji zasiadania Habsburgów na tronie czeskim, stanowiło część Monarchii Habsburgów i było przez nich często nadawane w zastaw, m.in. w ręce niemieckich Hohenzollernów i polskich Wazów. Księstwo uległo likwidacji w 1742 po zajęciu Śląska przez Prusy i reformie administracyjnej, która zniosła strukturę tutejszych księstw oraz wprowadziła w jej miejsce departamenty kameralne z powiatami.
W polskiej literaturze przedmiotu powszechnie funkcjonuje nazwa pojedyncza – księstwo opolsko-raciborskie, historycznie bardziej poprawna jest natomiast nazwa podwójna – księstwa opolskie i raciborskie. Formalnie istniały bowiem dwa księstwa będące ze sobą w unii realnej, połączone wspólnym władcą, konstytucją, sejmikiem stanowym oraz sądem ziemskim. Księstwo opolskie obejmowało: Opole, Niemodlin, Głogówek, Prudnik, Białą, Strzelce, Koźle, Gliwice, Toszek, Lubliniec i Olesno; do księstwa raciborskiego przynależały: Racibórz, Rybnik i Żory. Obszar księstw był zamieszkiwany w zdecydowanej większości przez ludność polskojęzyczną, jedynie w okolicach Niemodlina i Prudnika, a także wśród magnaterii i w niektórych kręgach mieszczańskich przeważał język niemiecki.
Część historyków mianem księstwa opolsko-raciborskiego określa również średniowieczne władztwo powstałe w wyniku działalności Mieszka Plątonogiego, który ok. 1202 zjednoczył pod swoim berłem cały Górny Śląsk z Opolem, Raciborzem, Cieszynem i Bytomiem. Stan ten trwał do ok. 1281 i śmierci wnuka Plątonogiego, Władysława opolskiego, kiedy tak rozległa dzielnica podzieliła się na cztery osobne księstwa. Syn i wnukowie Plątonogiego tytułowali się książętami opolskimi (), nawet wtedy, gdy Racibórz był ich główną siedzibą, stąd ich państwo bywa niekiedy w historiografii nazywane księstwem opolskim.
Średniowieczne związki Opola z Raciborzem Na początku rozbicia dzielnicowego Polski wyodrębniły się na Śląsku, być może w 1172, cztery księstwa Piastów śląskich, potomków Władysława Wygnańca. Najstarszy Bolesław Wysoki sprawował władzę w księstwie wrocławskim, jego brat Mieszko Plątonogi usadowił się w księstwie raciborskim, kolejny brat Konrad Laskonogi objął księstwo głogowskie, a syn Bolesława Wysokiego, Jarosław opolski uzyskał księstwo opolskie. Mieszko, władca Raciborza i Cieszyna, w trakcie rozgrywek o tron krakowski poszerzył wkrótce swoją domenę o Bytom i Oświęcim. Gdy w 1201 zmarli Jarosław opolski i Bolesław Wysoki, księstwo wrocławskie przejął syn Bolesława, Henryk Brodaty. Między nowym władcą i Mieszkiem Plątonogim zaistniał spór zakończony ugodą, różnie interpretowany przez historyków. Być może doszło do zbrojnego starcia, w wyniku którego książę raciborski zajął Opole. Według innego poglądu wojny nie było, a Mieszko zrzekł się praw senioralnych do całego Śląska, które miałyby mu wówczas jeszcze przysługiwać, w zamian za ziemię opolską i odszkodowanie pieniężne.
Najważniejszym grodem poszerzonej dzielnicy Plątonogiego początkowo pozostał Racibórz. Następca Mieszka, Kazimierz opolski najważniejszym ośrodkiem uczynił Opole, przypuszczalnie rezydując tam już za życia ojca. Kazimierz zmarł ok. 1230, co wykorzystał książę wrocławski Henryk Brodaty obejmując rządy nad ziemią opolsko-raciborską z tytułu opieki nad małoletnimi synami Kazimierza, Mieszkiem Otyłym i Władysławem opolskim oraz ich matką Wiolą. Otyły odzyskał władzę nad ojcowizną po śmierci Brodatego w 1238, a po nim od 1246 rządził tu brat Władysław. Władca ten za swoją główną siedzibę obrał Racibórz, co mogło wynikać z ambicji królewskich i bliskości stąd do Krakowa. Synowie Władysława w latach 1279–1290/91 podzielili rozległą dzielnicę na cztery księstwa: opolskie, raciborskie, cieszyńskie i bytomskie.
Wiek XIV przyniósł z jednej strony dalsze rozdrobnienie księstw śląskich, a z drugiej trwałe ich wpadnięcie w orbitę wpływów Królestwa Czech. W 1327 książęta opolski i raciborski złożyli hołd lenny królowi czeskiemu Janowi Luksemburskiemu, uzyskując od króla swoje księstwa w lenno dziedziczne. Władza wewnętrzna książąt nie została przez to w zasadzie ograniczona, w przeciwieństwie do spraw polityki zewnętrznej i zasad dziedziczenia. Król Karol Luksemburski wydał w 1348 i 1355 akty formalnej inkorporacji podległych mu księstw śląskich do Korony Królestwa Czeskiego, co utrwaliło ich związek z państwem czeskim na kolejne stulecia.
Geneza nowożytnego księstwa Proces zjednoczeniowy rozdrobnionych księstw na Górnym Śląsku zaistniał w drugiej połowie XV wieku, na skutek serii bezpotomnych śmierci książąt sprawujących rządy w swoich małych państewkach. Władający księstwem opolskim Mikołaj I włączył do swojej dzielnicy księstwa niemodlińskie, strzeleckie i głogówecko-prudnickie po tym, jak w latach 1455–1460 zmarli bez męskiego potomka panujący tam jego wuj Bernard niemodliński oraz brat Bolko Husyta. Scaliło się także księstwo raciborskie, po wymarciu Piastów raciborskich rządzone przez opawską linię czeskich Przemyślidów i rozbite na dzielnicę raciborską i rybnicką. Bezdzietna śmierć dziedziców części rybnickiej w latach 1479–1483, braci Wacława rybnickiego i Jana karniowskiego, skutkowała przyłączeniem jej do księstwa raciborskiego, gdzie władzę dzierżył ich kuzyn, Jan V raciborski.
Książę Mikołaj I opolski zmarł w 1476, zostawiając powiększone księstwo opolskie jako niepodzielne synom, Mikołajowi II i Janowi II, którzy wspólnie rozporządzali ojcowizną. Pod burzliwym panowaniem na Śląsku Macieja Korwina, domeny na ziemi bytomsko-kozielskiej będące we władaniu Piastów z linii oświęcimskiej i oleśnickiej utraciły status księstw i przeszły w posiadanie wpływowej szlachty. Książęta opolscy wykorzystali sytuację i drogą kupna poszerzyli zasięg swojego władztwa na wschodzie. Bracia nabyli okręg gliwicki w 1492 oraz toszecki w 1497. Po śmierci Mikołaja II, Jan II zwany Dobrym, jako już samodzielny książę opolski zakupił w 1498 okręg bytomski, a w 1509 także kozielski.
Wobec braku potomka Jana Dobrego zaistniał problem sukcesji po nim. Jeszcze w 1478 bracia Mikołaj i Jan opolscy zawarli układ o przeżycie z raciborskimi Przemyślidami, wydając siostrę Magdalenę za mąż za księcia raciborskiego Jana V. Przy wymarciu jednej z linii, zwolnione księstwo miało trafić do strony wciąż żyjącej. Kontrakt odnowiono w 1511 między Janem Dobrym a jego siostrzeńcem, Walentynem raciborskim. Do umowy dołączono też trzecią stronę – Jerzego Hohenzollerna, margrabiego brandenburskiego z linii ansbachskiej – zapewne aby zwiększyć szanse jej zatwierdzenia u króla czeskiego Władysława Jagiellończyka. Margrabia był bliskim stronnikiem króla, a wymóg zatwierdzenia wynikał z prawa lennego. Król uznał kontrakt w 1512. Gdy Walentyn zmarł młodo i bezdzietnie w 1521, Jan Dobry zrealizował układ, przejął księstwo raciborskie i połączył z opolskim.
Terytorium thumb|upright=1.2|Księstwo opolsko-raciborskie pod koniec życia Jana II Dobrego (1525), na tle późniejszej niemieckiej rejencji opolskiej, przekształconej w prowincję górnośląską (1919) Władztwo księcia Jana Dobrego w momencie połączenia obu księstw w 1521 rozciągało się od Kluczborka po Prudnik i Bogumin, oraz od Niemodlina po Bytom. Był to pokaźny teren sięgający rzeki Stobrawy na północy, ujścia Olzy na południu, źródeł Małej Panwi na wschodzie i zboczy Sudetów na zachodzie (Góry Opawskie). Kluczbork, trzymany w zastawie przez Jana Dobrego, po jego śmierci wrócił w posiadanie książąt brzeskich. Bytom i Bogumin jeszcze za życia Jana Dobrego wykupił margrabia ansbachski Jerzy Hohenzollern, co ukształtowało z nich odrębne politycznie państwa stanowe. Pszczyna i Wodzisław, dawniej wchodzące w skład księstwa raciborskiego, w XVI wieku także były osobnymi państwami stanowymi.
W Monarchii Habsburgów księstwo opolskie było podzielone na dwanaście okręgów administracyjnych: opolski, prudnicki, niemodliński, bialski, gliwicki, głogówecki, kozielski, lubliniecki, oleski, sławięcicki, strzelecki oraz toszecki. Księstwo raciborskie stanowiło jeden okręg. Księstwo opolskie zajmowało powierzchnię ok. 7 300 km², podczas gdy areał księstwa raciborskiego wynosił ok. 1 000 km².
Umiastowienie omawianego obszaru było słabe. Według stanu z 1644 znajdowało się tutaj 27 miast i 870 wsi. Większość miast posiadała bogata szlachta, tylko kilka największych ośrodków było własnością królewską: Opole, Racibórz, Prudnik, Gliwice, Żory i (od 1626) Koźle. W skali Śląska nawet te miasta były jednak stosunkowo nieduże; na początku XVII wieku Racibórz i Opole miały co najwyżej po 2 500 mieszkańców, podczas gdy pobliska Nysa – 10 000, a Brzeg – 5 000. Szacuje się, że księstwa opolskie i raciborskie łącznie zamieszkiwało w 1619 ok. 180 000 mieszkańców.
Dzieje polityczne Lata 1521–1620 Utworzone przez bezdzietnego księcia Jana II Dobrego rozległe księstwo opolsko-raciborskie było obiektem zainteresowań wielu okolicznych władców i możnych. Pretensje do ewentualnego spadku zgłaszali inni Piastowie śląscy – Kazimierz II cieszyński i Fryderyk II legnicki, a także magnat czeski Zdeněk Lev. Swoje żądania opierali oni na umowach z królem czeskim Władysławem Jagiellończykiem, który będąc seniorem Jana Dobrego wykorzystywał swoją pozycję i zawierał liczne transakcje finansowe w kwestii dziedzictwa opolskiego, wydając przy tym wzajemnie sprzeczne ze sobą dokumenty różnym osobom.
Margrabia ansbachski Jerzy Hohenzollern, który miał zawarty z Janem Dobrym układ o dziedziczenie, wykupił żądania wspomnianych konkurentów do spadku, jednak jego największą przeszkodą byli Habsburgowie. Przedstawiciele tej dynastii wstąpili na tron czeski w 1526 i starali się nie dopuścić do realizacji układu księcia z margrabią, chcąc przejąć księstwo bezpośrednio dla siebie. Król Ferdynand I Habsburg unieważnił w końcu ów układ, jednak później w perspektywie wojny z Turcją i po wsparciu dyplomatycznym dla Hohenzollerna od króla polskiego Zygmunta Starego, zdecydował się wygasić konflikt z margrabią i za pieniężną rekompensatą zobowiązał się oddać mu księstwo opolsko-raciborskie w zastaw, gdyby miał umrzeć Jan Dobry, co nastąpiło w 1532.
Hohenzollernowie trzymali księstwo w zastawie do 1551, kiedy to król Ferdynand wymienił synowi Jerzego, Jerzemu Fryderykowi zastaw górnośląski na żagański. Następnie aby wygasić aspiracje małoletniego królewicza Jana Zygmunta Zápolyi i jego matki, Izabeli Jagiellonki do tronu węgierskiego, król oddał im od 1552 w zastaw księstwo opolsko-raciborskie, którym Zápolyowie rządzili do 1556. Gdy okazało się, że dochód z księstwa nie jest tak wysoki jak im obiecywano, wrócili na Węgry, a księstwo przeszło pod bezpośrednie zwierzchnictwo Habsburgów. Kolejnym władcą zastawnym był książę siedmiogrodzki Zygmunt Batory, który po problemach wojennych z Turcją w 1598 zamienił się z ówczesnym królem czeskim Rudolfem II Habsburgiem swoim księstwem na księstwo opolsko-raciborskie, jednak zaledwie po kilku miesiącach zmienił zdanie i wrócił do Siedmiogrodu. Księstwo wróciło tym samym w ręce Rudolfa i Habsburgów.
Lata 1621–1742