Gazociąg Południowy (ang. South Stream) – planowany gazociąg o przepustowości 63 mld m³, który miałby przeciąć Morze Czarne, łącząc wybrzeża Rosji i Bułgarii. Gazprom ma zamiar przesyłać I nitką gaz przez Serbię na Węgry i do Słowenii i Austrii. II nitką ma być przesyłany gaz przez Grecję do Włoch. Gazprom w lutym 2009 roku ogłosił przesunięcie uruchomienia gazociągu na rok 2014 lub 2015The Wall Street Journal Polska, 09.02.2009, s. 1., a w październiku 2010 roku na 2018 rok.
Wybudowanie Gazociągu Południowego (oraz Gazociągu Północnego) posłużyłoby Rosji do zmniejszenia jej zależności od państw tranzytowych z Europy Środkowej i Wschodniej (Ukraina, Białoruś, Polska), co sprzyjałoby zwiększeniu asertywności jej polityki energetycznej wobec państw regionu. Zdaniem ekspertów Ośrodka Studiów Wschodnich korzyści ekonomiczne związane z budową gazociągu są wątpliwe. Całkowite jego koszty wraz z infrastrukturą pomocniczą szacuje się na 25 mld USD.
W marcu 2014 włoska firma Sipem podpisała kontrakt na budowę pierwszej nitki podwodnego odcinka gazociągu, kontrakt na dostawę rur trafił do firm japońskich i rosyjskich.
W kwietniu 2014 roku austriacki koncern energetyczny OMV podpisał list intencyjny dotyczący budowy austriackiego odcinka gazociągu South Stream.
Po aneksji Krymu przez Rosję, w czerwcu 2014 roku premier Bułgarii Płamen Oreszarski wstrzymał rozpoczęcie budowy bułgarskiego odcinka gazociągu South Stream.
W maju 2016, w trakcie wizyty w Grecji, prezydent Federacji Rosyjskiej podtrzymał zainteresowanie rurociągiem South Stream lub innym rosyjskim łącznikiem, przez Grecję, który jednak mógłby być realizowany dopiero w wypadku powstania sprzyjających okoliczności rynkowychWizyta Putina w Grecji – konferencja prasowa.. Kilka dni wcześniej rozpoczęto budowę greckiego odcinka gazociągu TAPpolskie informacje o TAP i informacja w greckich mediach. i ogłoszono podpisanie grecko-bułgarskiego porozumienia o budowie w Aleksandropolis wspólnego terminalu LNGGastrade με Bulgarian Energy Holding για το LNG στην Αλεξανδρούπολη – informacja w greckich mediach.. mały|upright=1.5|Planowany przebieg Gazociągu Południowego
Historia inwestycji 20 grudnia 2006 roku, jeszcze przed oficjalnym ogłoszeniem projektu Gazociągu Południowego, zostało podpisane pierwsze porozumienie pomiędzy Rosją i Serbią, Gazprom i serbski państwowy koncern energetyczny Srbijagas ustaliły, iż należy przeprowadzić badania nad możliwościami budowy gazociągu przebiegającego z Bułgarii do Serbii„Serbia signs up for gas pipe study”. Upstream Online (NHST Media Group). 2006-12-20. (wymagana subskrypcja). dostęp 2014-06-27..
23 lipca 2007 roku został ogłoszony projekt Gazociągu Południowego, dyrektor naczelny włoskiego koncernu energetycznego Eni – Paolo Scaroni wraz z wiceprezesem zarządu Gazpromu – Aleksandrem Miedwiediewem podpisali w Rzymie protokół ustaleń dot. konstrukcji gazociągu„Eni and Gazprom sign gas pipeline accord for EU”. Energy Publisher. 2007-06-23. dostęp 2014-06-27 przez archiwum web.archive.org..
22 listopada 2007 roku Gazprom oraz Eni podpisały w Moskwie porozumienie w sprawie utworzenia spółki mającej przeprowadzić marketingowe i techniczne studia wykonywalności projektu„Eni and Gazprom sign the agreement for the South Stream Project”. Scandinavian Oil-Gas Magazine. 2007-11-23. dostęp 2014-06-27..
18 stycznia 2008 roku zostało podpisane wstępne porozumienie pomiędzy Rosją i Bułgarią na temat udziału Bułgarii w projekcie. Ustalono, że należy utworzyć wspólną firmę, która zajęłaby się budową i obsługą bułgarskiej części gazociągu.
18 stycznia 2008 roku w Szwajcarii została zarejestrowana spółka South Stream AG, której równorzędnymi udziałowcami są Gazprom i Eni„Eni, Gazprom set up company for South Stream gas pipeline”. Forbes. 2008-01-18. zarchiwizowane z oryginału 2011-05-23. dostęp 2008-02-24..
25 stycznia 2008 roku Rosja i Serbia podpisały porozumienie dot. budowy północnej części Gazociągu Południowego na terytorium Serbii i utworzenia wspólnej firmy mającej za zadanie budowę serbskiego odcinka gazociągu oraz magazynu gazu w pobliżu miejscowości Banatski Dvor„Serbia signs strategic energy deal with Russia”. Reuters. 2008-01-25. dostęp 2014-06-27.„Russia, Serbia Sign Gas Pipeline Deal”. Downstream Today. Xinhua. 2008-02-25, dostęp 2014-06-27.. Tego samego dnia Rosja i Węgry porozumiały się w sprawie utworzenia wspólnej firmy mającej zająć się budową i obsługą węgierskiego odcinka gazociąguShchedrov, Oleg; Solovyov, Dmitry (2008-02-25). „Russia wins Hungary for South Stream gas project”. Reuters. dostęp 2014-06-27.„Hungary officially joins South Stream project”. RIA Novosti. 2008-02-18. dostęp 2014-06-27..
29 kwietnia 2008 roku Rosja i Grecja podpisały międzyrządowe porozumienie na temat kooperacji w sprawie konstrukcji i obsługi greckiego odcinka Gazociągu Południowego„Russia, Greece Sign South Stream Deal”. Downstream Today. Xinhua. 2008-04-29. dostęp 2014-06-27..
25 lipca 2008 roku porozumienie zostało ratyfikowane przez bułgarski parlament„Bulgarian Parliament Ratifies South Stream Deal”. Downstream Today. Dow Jones Newswires. 2008-07-25. dostęp 2014-06-27..
15 maja 2009 roku w Soczi w obecności ówczesnego premiera Rosji Władimira Putina oraz byłego premiera Włoch Silvia Berlusconiego rosyjski, włoski, bułgarski, serbski oraz grecki koncern gazowy podpisały umowę w sprawie budowy Gazociągu PołudniowegoZhdannikov, Dmitry (2009-05-15). „Russia seeks to speed up South Stream with new deals”. Reuters. dostęp 2014-06-27.„South Stream Flows out of Sochi with New Pipes Cutting through Bulgaria”. Standart. 2009-05-15. dostęp 2014-06-27..
6 sierpnia 2009 roku ówczesny premier Rosji Władimir Putin wraz z premierem Turcji Recep Tayyip Erdoğanem podpisali w obecności ówczesnego premiera Włoch Silvia Berlusconiego protokół zezwalający na przeprowadzenie Gazociągu Południowego przez tureckie wody terytorialneLyubov Pronina, Ali Berat Meric (6 August 2009). „Turkey Offers Route for Gazprom’s South Stream Gas Pipeline”. Bloomberg. dostęp 2014-06-27..
14 listopada 2009 roku po rozmowach przeprowadzonych przez premiera Słowenii Boruta Pahora i Władimira Putina, rosyjski minister energetyki oraz słoweński minister gospodarki Matej Lahovnik podpisali w Moskwie porozumienie dot. budowy części Gazociągu Południowego przez Słowenię do Północnych WłochMarja Novak (2009-11-09). „Slovenia to sign South Stream deal on Saturday”. Reuters. dostęp 2014-06-27.Stephen Bierman, Anna Shiryaevskaya (2009-11-14). „Russia, Slovenia Sign South Stream Gas Pipe Accord”. Bloomberg. dostęp 2009-11-14..
17 listopada 2009 roku rosyjski Gazprom oraz serbski Srbijagas zgodnie ze wcześniejszym porozumieniem z 2008 r. pomiędzy tymi krajami oficjalnie utworzyli w Bernie w Szwajcarii spółkę South Stream Serbia AG. Firma jest odpowiedzialna za projekt, finansowanie, konstrukcję i obsługę serbskiego odcinka gazociągu„Gazprom and Srbijagas Create South Stream Serbia AG Joint Venture”. Gazprom. 2009-11-17. dostęp 2009-11-18..
2 marca 2010 roku rosyjski minister energetyki Sergei Shmatko i chorwacki minister gospodarki, pracy i przedsiębiorczości Djuro Popijac w obecności ówczesnego premiera Rosji Władimira Putina oraz byłej premier Chorwacji Jadranka Kosor podpisali porozumienie o poprowadzeniu Gazociągu Północnego przez ChorwacjęKorsunskaya, Dasha; Soldatkin, Vladimir (2010-03-02). „Slovenia to sign South Stream deal on Saturday”. Reuters. dostęp 2010-03-03.Anatoly Medetsky (2010-03-02). „Croatia Agrees to Join South Stream”. The Moscow Times. dostęp 2010-03-03..
19 lipca 2010 Gazprom, Eni oraz Électricité de France opublikowały wspólne obwieszczenie prasowe potwierdzające, że EDF weźmie udział w projekcieSoldatkin, Vladimir (2010-06-19). „France’s EDF to get South Stream stake from ENI”. Reuters. dostęp 2010-07-07..
21 marca 2011 roku Słowenia i Rosja podpisały umowę w sprawie utworzenia wspólnej spółki South Stream Slovenia„Sporazum o Južnem toku je podpisan” [Porozumienie ws. South Stream zostało podpisane] (po słoweńsku). MMC RTV Slovenia. 22 March 2011. dostęp 2011-10-14..
16 września 2011 roku podpisano porozumienie akcjonariuszy pomiędzy Gazpromem, Eni, Électricité de France oraz Wintershall dotyczące utworzenia firmy South Stream Transport AG, mającej zająć się czarnomorskim odcinkiem Gazociągu PółnocnegoGronholt-Pedersen, Jacob (2011-09-16). „Companies Sign South Stream Deal”. The Wall Street Journal. dostęp 2011-09-16.. Firma została zarejestrowana 3 października 2011 roku w Zug w Szwajcarii.
28 grudnia 2011 roku Turcja wydała zezwolenie na przeprowadzenie nitki gazociągu przez tureckie wody terytorialneRozova, Anna (2011-12-28). „Турция впустила „Южный поток”” [Turcja zezwoliła na Gazociąg Północny]. Kommiersant (w j. rosyjskim). dostęp 2011-12-28.
2 listopada 2012 roku podpisano ostateczną decyzję inwestycyjną dla serbskiego odcinka, dla słoweńskiego odcinka 13 listopada 2012, a dla bułgarskiego odcinka 15 listopada 2012 rokuRodova, Nadia (2012-11-15). „Russia, Bulgaria sign final investment decision on South Stream gas pipeline”. Platts. dostęp 2012-11-17.„Gazprom and Serbia sign final investment decision on South Stream” (komunikat prasowy). Gazprom. 2012-10-29. dostęp 2012-11-17.„Final investment decision approved for South Stream in Hungary”. Europétrole. 2012-11-02. dostęp 2012-11-17.„Final investment decision made for South Stream in Slovenia”. Russia Behind The Headlines. Interfax. 2012-11-13. dostęp 2012-11-17.. 15 listopada 2012 roku udziałowcy South Stream Transport AG podpisali wiążącą decyzję inwestycyjną dla czarnomorskiej części gazociągu.
7 grudnia 2012 roku odbyła się ceremonia otwarcia budowy w rosyjskiej stacji kompresorowej niedaleko AnapaAssenova, Margarita (2012-11-16). „EU and US Policy on South Stream Remains Ambiguous”. Eurasia Daily Monitor (The Jamestown Foundation). dostęp 2012-11-17.„Gazprom starts work on South Stream”. Upstream Online (NHST Media Group). 2012-12-07. dostęp 2012-12-10..
25 lipca 2013 roku wicepremier Republiki Macedonii Zoran Stavreski podpisał porozumienie w sprawie poprowadzenia odcinka Gazociągu Południowego przez Macedonię„Macedonia Shrugs Over Halt to South Stream Pipeline”. Balkan Insight. BIRN. 2014-06-10. dostęp 2014-06-24..
W marcu i kwietniu 2014 roku umowy konstrukcji pierwszej i drugiej nitki czarnomorskiego odcinka zostały podpisane z oraz „Saipem clinches first-phase South Stream offshore pipelay”. Offshore Magazine (Pennwell Corporation). 2014-03-18. dostęp 2014-06-24.„South Stream returning to Austria”. Pipeline International. 2014-05-08. Retrieved 2014-06-24.„South Stream prepares deals for Black Sea lines”. Upstream Online (NHST Media Group). 2014-05-30. Retrieved 2014-06-24..
17 kwietnia 2014 roku w świetle prorosyjskiego konfliktu na Ukrainie Parlament Europejski przyjął niewiążącą rezolucję sprzeciwiającą się Gazociągowi Południowemu i rekomendującą poszukiwania alternatywnych dostawców gazu dla Unii Europejskiej„MEPs Oppose South Stream, Seek Sanctions against Russian Energy Firms”. Novinite. 2014-04-17. dostępny 2014-06-24..
29 kwietnia 2014 roku protokół w sprawie realizacji austriackiej części gazociągu został podpisany w Moskwie. Uruchomienie austriackiej sekcji gazociągu jest planowane na styczeń 2018 roku„Gazprom lures Austria with South Stream branch”. EurActiv. 30 April 2014. dostęp 30 April 2014..
W kwietniu 2014 roku Rosja złożyła skargę do Światowej Organizacji Handlu przeciwko regulacjom rynku energetycznego Unii Europejskiej, które zostały uchwalone w 2009 roku, twierdząc iż naruszają one międzynarodowe przepisy. Regulacje te zabraniają dostawcom posiadania instalacji tranzytowych takich jak gazociągi, co zmusiłoby Gazprom do umożliwienia postronnym producentom gazu korzystania z Gazociągu Południowego„Russia challenges EU energy market rules”. Yahoo News. Associated Press. 1 May 2014. dostęp 2 May 2014..