Czarna Wieś (ros. Черновесская волость, lit. Čarna Vesės valsčius) – dawna gmina wiejska istniejąca w latach 1861–1954 na Białostocczyźnie. Siedzibą gminy była Czarna Wieś (Kościelna)Główny Urząd Statystyczny w Warszawie: Województwa centralne i wschodnie Rzeczypospolitej Polskiej – podział na gminy według stanu z dnia 1.IV 1933 roku, Książnica-Atlas, Lwów 1933.

Imperium Rosyjskie Gmina zbiorowa (włość) Czarna Wieś z siedzibą w Czarnej Wsi (ob. Czarna Wieś Kościelna) powstała w wyniku reformy struktur administracyjnych państwa rosyjskiego w 1861 roku. Była częścią powiatu sokólskiеgo należącego (od 1843) do guberni grodzieńskiej. W 1890 roku gmina Czarna Wieś obejmowała 54 miejscowości i zamieszkiwało ją 3614 osób.

I wojna światowa Podczas I wojny światowej gmina wraz z powiatem sokólskim należała do okupowanego przez Niemcy Ober-Ostu (w okręgu Białystok). W przeciwieństwie do innych powiatów byłej guberni grodzieńskiej, gdzie w dużej mierze zachowano podział na rosyjskie gminy zbiorowe, powiat sokólski podległ kompletnej transformacji na szczeblu gminnym. Spośród jego oryginalnych 13 gmin jedynie gmina Czarna Wieś zachowała się, a w miejsce 12 zniesionych gmin utworzono 11 nowych o zupełnie innych granicach:

W związku z tymi zmianami, zmieniły się też granice gminy Czarna Wieś. Jej północne krańce włączono do nowych gmin w powiecie sokólskim: Korycin, Sokółka i Janów, a jej zachodnie krańce – po rzekę Sokołdę – do nowej gminy Szudziałowo. Ponadto, z północnej części gminy Czarna Wieś, wokół stacji kolejowej Czarna Wieś na Kolei Warszawsko-Petersburskiej i prężnie rozwijającego się tam osiedla kolejowego Czarna Wieś utworzono nową, małą gminę Czarna Wieś w powiecie sokólskim, do której przyłączono także południowy fragment zniesionej gminy Kamionka (z Mochnaczem, Polankami i Rogozińskim Mostem). Po zmianach tych, gminę Czarna Wieś (wraz z miastem Wasilkowem) włączono do powiatu białostockiego z powodu ich dużo bliższego położenia względem Białegostoku aniżeli Sokółki. Na uwagę zasługuje fakt, iż nowa gmina Czarna Wieś pozostała w powiecie sokólskim; ponieważ obie gminy Czarna Wieś znajdowały się odtąd w dwóch różnych powiatach, to że posiadały tę samą nazwę zmniejszyło ryzyko pomyłki. Podział ten zachowano, kiedy zarówno powiat białostocki jak i powiat sokólski przeszły w sierpniu 1919 pod administrację polską.

II Rzeczpospolita

W okresie międzywojennym gmina Czarna Wieś należała do powiatu białostockiego w nowo utworzonym województwie białostockim.

Według Powszechnego Spisu Ludności z 1921 roku w skład gminy Czarna Wieś wchodziły:

wsie: Czarna Wieś, Karczmisko, Klimki, Kosmaty Borek, Oleszkowo, Ruda Rzeczka, Studzianki, Wólka Poduchowna, Wólka Ratowiecka, Złota Wieś i Złotoria; kolonie: Brzozowy Mostek, Burczak, Chmielnik, Dworzysk, Horodnianka, Jałówka, Krzyżyk, Majdan, Małogruzka, Ogóły, Ożynnik, Podkarczmisko, Podratowiec, Ponura, Ratowiec, Rudnia, Sadowy Stok, Zapieczki i Zaścianek; oraz leśniczówki: Chmielnik i Czarna Wieś.

Gminę zamieszkiwało w 1921 roku 2691 osób, wśród których 1872 było wyznania rzymskokatolickiego, 799 prawosławnego, a 20 mojżeszowego. Jednocześnie 2682 mieszkańców zadeklarowało polską przynależność narodową, 7 białoruską, a 2 rosyjską. We wsi było 474 budynków mieszkalnych.

1 kwietnia 1927 do gminy Czarna Wieś przyłączono zniesioną gminę Czarna Wieś z powiatu sokólskiego, obejmującą osadę przystacyjną Czarna Wieś, wieś Buksztel, nadleśnictwo Buksztel, wieś i nadleśnictwo Wodokaczka, wieś Zapiecki, kolonię i leśniczówkę Rogoziński Most, kolonię Machnacz, kolonię Polanki, kolonię Jackie Tartaki i leśniczówkę Greńskie. Tak więc obszar wydzielony w większości w 1915 z gminy Czarna Wieś powrócił po 12 latach do gminy macierzystej.

16 października 1933 gminę Czarna Wieś podzielono na 21 gromadBiałostocki Dziennik Wojewódzki. 1933, nr 11, poz. 49.:

Buksztel – skład: w. Buksztel, kol. Buksztel i gaj. Puszkowo Stojło, Chmielnik – skład: w. Chmielnik i gaj. Chmielnik, Czarna-Wieś Stacja – skład: st. Czarna-Wieś, gaj. Lipka, w. Jesienicha, budka kolejowa 194 km, budka kolejowa 195 km i budka kolejowa 196 km, Czarna Wieś Kościelna – skład: w. Czarna Wieś Kościelna, Horodnianka-Kolonia – skład: kol. Horodnianka, kol. Małogruzka, budka kolejowa 189 km i gaj. Dzienisówka, Jałówka – skład: w. Jałówka, kol. Zapieczki, kol. Sadowy Stok, kol. Ożynnik, kol. Ponure, kol. Dębowik, nadleśn. Podsupraśl, leśnicz. Czeremchowa Tryba, gaj. Ożynnik, gaj. Czumażówka, gaj. Krzyżowata, gaj. Jałówka, gaj. Trzy Słupki, gaj. Zapieczki, budka kolejowa Zegendorf i gaj. Budzisk, Karczmisko – skład: w. Karczmisko, kol. Podkarczmisko, leśnicz. Łazarz, gaj. Karczmisko i gaj. Ładownia, Klimki – skład: w. Klimki i kol. Dworzysk, Kosmaty Borek – skład: w. Kosmaty Borek, Machnacz – skład: w. Machnacz i budka kolejowa 199 km, Ogóły – skład: w. Ogóły i kol. Górczak, Oleszkowo – skład: w. Oleszkowo, Perekał-Zawały – skład: w. Perekał-Zawały i kol. Niedźwiedzia Gać, Rogoziński Most – skład: w. Rogoziński Most, w. Polanki, gaj. Rogoziński Most, budka kolejowa 201 km i gaj. Straż, Ruda Rzeczka – skład: w. Ruda Rzeczka, budka kolejowa 190 km i budka kolejowa 192 km, Rudnia – skład: kol. Rudnia, Studzianki – skład: w. Studzianki, Wólka Poduchowna – skład: w. Wólka Poduchowna i kol. Zaścianek, Wólka Ratowiecka – skład: w. Wólka Ratowiecka, kol. Ratowiec, kol. Podratowiec i gaj. Podratowiec, Złota Wieś – skład: w. Złota Wieś, Złotoria – skład: w. Złotoria, kol. Brzozowy Mostek i kol. Krzyżyk.

W 1934 roku doszło do zamian nieruchomości państwowych: gruntów o powierzchni łącznej 3,0871 ha, składających się z pasa o powierzchni 0,0871 ha w oddziale 182 w uroczysku Wodokaczka w nadleśnictwie Czarna Wieś wzdłuż północno-zachodniej granicy terenu tartacznego oraz z parceli o powierzchni 3 ha w południowo-wschodniej części oddziału 200 w tymże nadleśnictwie, na grunt o powierzchni 1,0421 ha w uroczysku Wodokaczka w gminie Czarna Wieś. Odtąd Wodokaczka i Zapiecki nie figurują w spisach jako samodzielne miejscowości.

II wojna światowa (1939–1944)

Podczas II wojny światowej gmina znajdowała się przejściowo poza administracją polską.

PRL (1944–1954)

Po wojnie gmina należała do powietu białostockiego w woj. białostockim.

Przywrócono przedwojenny podział gmin na gromady, choć z pewnymi zmianami wprowadzonymi przez okupanta. Zmiany te władze polskie usankcjonowały ze znacznym opóźnieniem, bo dopiero 1 czerwca 1951Białostocki Dziennik Wojewódzki. 1951, nr 6, poz. 43:

zniesiono gromadę Rogoziński Most, tworząc z niej nową gromadę Polanki; zniesiono gromadę Rudnia, włączając ją do gromady Czarna Wieś Kościelna; zniesiono gromadę Złotoria (Złotoria, Brzozowy Mostek i Krzyżyk), włączając ją do gromady Ruda Rzeczka; zniesiono gromadę Horodnianka-Kolonia, włączając ją do: gromady Złota Wieś (kolonia Horodnianka, Małogruzka i budka kolejowa 189), gromady Ruda Rzeczka (gajówka Dzienisówka).

1 lipca 1952 dokonano jeszcze kilku zmian wewnątrzgminnychBiałostocki Dziennik Wojewódzki. 1952, nr 10, poz. 85: nazwę gromady Czarna Wieś Stacja zmieniono na Czarna Wieś; zniesiono gromadę Perekał-Zawały (Perekał-Zawały i Niedźwiedzia Gać), włączając ją do gromady Czarna Wieś; z gromady Jałówka wyłączono kolonię Ponura, włączając ją do gromady Złota Wieś.

Po zmianach tych, skład gminy Czarna Wieś w dniu 1 lipca 1952 obejmował 17 gromad: Buksztel, Chmielnik, Czarna Wieś, Czarna Wieś Kościelna, Jałówka, Karczmisko, Klimki, Kosmaty Borek, Machnacz, Ogóły, Oleszkowo, Polanki, Ruda Rzeczka, Studzianki, Wólka Poduchowna, Wólka Ratowiecka i Złota WieśWykaz Gromad Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej według stanu z dnia 1.VII 1952 r., PRL, GUS, Warszawa.

1 lutego 1953 dokonano dodatkowe zmiany wewnątrzgminneBiałostocki Dziennik Wojewódzki. 1953, nr 2, poz. 10: zniesiono gromadę Chmielnik, włączając ją do gromady Oleszkowo; z gromady Jałówka wyłączono kolonię Ożynnik, włączając ją do gromady Złota Wieś.

1 kwietnia 1954 do gmina Czarna Wieś przyłączono części obszaru trzech gmin.: z gminy Kalinówka w powiecie białostockim – miejscowość Lacka Buda Kolonia, należącą dotąd do gromady Brzozówka (włączając ją do gromady OleszkowoBiałostocki Dziennik Wojewódzki. 1954, nr 2, poz. 6); z gminy Sokółka w powiecie sokólskim – obszar lasów państwowych Nadleśnictwa Czarna Wieś o powierzchni 1.739,62 ha; z gminy Korycin w powiecie sokólskim – obszar lasów państwowych Nadleśnictwa Czarna Wieś o powierzchni 1.414,46 ha.

Gminę Czarna Wieś zniesiono 29 września 1954 wraz z reformą wprowadzającą gromady w miejsce gmin. W chwili zniesienia gminy dokonano jeszcze kilka ostatnich zmian w strukturze dotychczasowych gromadDziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Białymstoku z dnia 2 grudnia 1954 r., Nr. 10, Poz. 49:

od gromady Jałówka odłączono Czumażówkę (weszła w skład nowej gromady Czarna Wieś), od gromady Ruda Rzeczka odłączono Brzozowy Mostek (wszedł w skład nowej gromady Czarna Wieś), od gromady Złota Wieś odłączono Ponure (weszło w skład nowej gromady Czarna Wieś).

Dalsze losy

1 stycznia 1973, wraz z kolejną reformą administracyjną reaktywującą gminy, utworzono w powiecie białostockim gminę Czarna Białostocka, w skład której wszedł obszar prawie całej gminy Czarna Wieś, opróczUchwała Nr XXI/72/72 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Białymstoku z dnia 9 grudnia 1972 w sprawie utworzenia gmin w województwie białostockim (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Białymstoku z dnia 2 stycznia 1973, Nr 1, Poz. 1).: sołectw Studzianki i Wólka Poduchowna, które weszły w skład nowej gminy Wasilków w powiecie białostockim, wsi Jałówka, która weszła w skład nowej gminy Supraśl w powiecie białostockim (w skład sołectwa Zapieczki), wsi Polanki, która weszła w skład reaktywowanej gminy Sokółka w powiecie sokólskim (w skład sołectwa Jałówka), wsi Buksztel, która od 1956 roku znajdowała się w granicach Czarnej Białostockiej. Nowa gmina Czarna Białostocka objęła jednak znacznie inny obszar, bo w skład jej weszły także sołectwa należące przed 1954 do gmin Korycin i Kalinówka.

Przypisy Befehl- und Verordnungsblatt des Oberbefehlshabers Ost (Dziennik rozkazów i rozporządzeń Głównodowodzącego Wschodu) Nr 1-96 Jemielity W. (2002). Podziały administracyjne powiatów sokólskiego i dąbrowskiego w latach 1919-2000. "Studia Łomżyńskie", 13, 2002, s. 119-146. Deutsche Arbeit in den Verwaltungsgebieten Kurland, Litauen und Bialystok-Grodno. Kowno (Verlag der Presseabteilung Ober Ost) 1917. Rocznik statystyki Rzeczypospolitej Polskiej. R. 1, 1920/21 Volosts and communes of 1890. St. Petersburg: Central Statistical Committee of the Ministry of Internal Affairs, 1892. - (Statistics of the Russian Empire).

Bibliografia Волости и важнѣйшiя селенiя Европейской Россiи. Выпускъ V. – Изданiе Центральнаго Статистическаго Комитета, Санктпетербургъ, 1886.

Kategoria:Dawne gminy w guberni grodzieńskiej Kategoria:Dawne gminy w województwie białostockim Kategoria:Historia Czarnej Białostockiej