thumb|170px|Jan Amor Tarnowski thumb|170px|Jan Zamoyski thumb|170px|Stanisław Żółkiewski thumb|170px|Stanisław Koniecpolski thumb|170px|Stanisław Rewera Potocki thumb|170px|Stanisław Jan Jabłonowski Hetman wielki koronny – z urzędu minister Korony Królestwa Polskiego. Dowódca wojsk zaciężnych, potem komputowych koronnych, czyli armii polskiej. Jeden z dwóch od czasów unii Polski z Litwą najwyższych zwierzchników wojskowych na ziemiach Rzeczypospolitej Obojga Narodów – drugim był hetman wielki litewski, który był dowódcą wojsk Wielkiego Księstwa Litewskiego, czyli armii litewskiej. Hetman wielki koronny był zastępcą Naczelnego Wodza-Króla Polski w dowodzeniu armią koronną czyli polską; zastępcą Naczelnego Wodza-Wielkiego Księcia Litewskiego w dowodzeniu armią litewską był hetman wielki litewski. Wzajemny stosunek prawny obu ministrów opisano w haśle: hetman wielki litewski. Władza hetmanów nie obejmowała dowodzenia pospolitym ruszeniem.
Nazwa „hetman” pochodzi z języka czeskiego, w którym słowo „” oznaczało po prostu dowódcę wojskowego. Czesi z kolei zapożyczyli ten wyraz z niemieckiego „”, będącego odpowiednikiem łacińskiego terminu „”.
Ich zastępcami byli odpowiednio hetman polny koronny i hetman polny litewski.
+ Hetmani wielcy koronniRok objęcia urzęduRok złożenia urzędu lub śmierciOsoba15031515Mikołaj Kamieniecki – urząd pełnił do śmierci15151526Mikołaj Firlej – urząd pełnił do śmierci15261527vacat15271559Jan Amor Tarnowski – zrezygnował, zm. 1561 r.15611569Mikołaj Sieniawski – urząd pełnił do śmierci15691575Jerzy Jazłowiecki – był formalnie hetmanem polnym, powierzono mu tylko „pełnienie obowiązków” hetmana wielkiego bez oficjalnej nominacji, zm. 1575 r.15751578 lub 1579vacat1578 lub 15791580Mikołaj Mielecki – zrezygnował na skutek nieporozumień z królem Stefanem Batorym i kanclerzem w. kor. Janem Zamoyskim. Zm. 1585 r.15801581vacat15811605Jan Zamoyski, pierwszy hetman wielki kor. mianowany dożywotnio, od tej nominacji stało się to regułą. Jednocześnie od 1578 kanclerz w. kor.16051618vacat16181620Stanisław Żółkiewski – nominacja 06.02.1618, jednocześnie od 06.03.1618 kanclerz w. kor. Zginął 06.10.1620 pod Cecorą.16201632vacat16321646Stanisław Koniecpolski16461651Mikołaj Potocki16511654vacat16541667Stanisław Rewera Potocki16681 lutego 1676Jan Sobieski wybrany na króla 19.05.1674 r. ciągle odkładał koronację, by móc korzystać z pełni władzy marszałka wielkiego kor. i hetmana wielkiego kor., które to urzędy nadal piastował, zaś rządy królewskie sprawował jako monarcha elekt. Tuż przed koronacją, której nie dawało się już dłużej odwlekać (odbyła się 02.02.1676 r.), złożył buławę wielką i marszałkostwo, zaś 11 lub 15.03.1676 mianował następcę. By zrozumieć postępowanie Sobieskiego z odwlekaniem koronacji, na tle ówczesnej sytuacji politycznej, przytoczmy słowa króla Augusta II, że gdyby wiedział był jaki jest zakres władzy monarszej w Rzeczypospolitej, to nigdy by się nie ubiegał o godność królewską, tylko o buławę wielką koronną.16761682Dymitr Jerzy Wiśniowiecki16821683vacat16831702Stanisław Jan Jabłonowski17021702Feliks Kazimierz Potocki17021706Hieronim Lubomirski17061726Adam Mikołaj Sieniawski17261728Stanisław Mateusz Rzewuski17281735vacat17351751Józef Potocki17511752vacat17521771Jan Klemens Branicki17711773vacat17731773Wacław Rzewuski – zrezygnował, od 1778 kasztelan krakowski (pierwszy senator świecki), zmarł 1779 r.17741793Franciszek Ksawery Branicki – od 1775 przywódca opozycji magnackiej przeciwko królowi, przeciwnik Konstytucji 3 Maja, 1792 współtwórca konfederacji targowickiej, zrezygnował z urzędu, gdy okazało się, że Targowica doprowadziła do II rozbioru ziem Rzeczypospolitej (naiwnie był przekonany, że Katarzyna II jest nadal protektorką nienaruszalności granic Rzeczypospolitej), w 1794 (insurekcja kościuszkowska) zaocznie skazany na karę śmierci za zdradę kraju (publicznie na szubienicy powieszono jego portret), przeszedł na służbę rosyjską, zmarł w 1819 r.17931794Piotr Ożarowski – skazany i powieszony 09.05.1794 za zdradę kraju – od 1789 pobierał stałą pensję od ambasadorów rosyjskich, przeciwnik reform, targowiczanin, na sejmie grodzieńskim (1793) członek delegacji zatwierdzającej II rozbiór Rzeczypospolitej i redukcję armii.
Zobacz też
hetman
Przypisy
Bibliografia Urzędnicy centralni i nadworni Polski XIV-XVIII wieku. Spisy, Wyd. PAN, Kórnik 1992.
Kategoria:Urzędy wojskowe