Zagóźdź (pocz. Zagość lub Zagoźdź) – dawna gmina wiejska istniejąca w latach 1867–1939. Siedzibą gminy były kolejno Wólka Zerzeńska i Zagóźdź (współcześnie część Warszawy)Główny Urząd Statystyczny w Warszawie: Województwa centralne i wschodnie Rzeczypospolitej Polskiej – podział na gminy według stanu z dnia 1.IV.1933 roku, Książnica-Atlas, Lwów 1933.
Historia Gmina Zagóźdź powstała 13 stycznia 1867 roku w związku z reformą gminną w Królestwie Polskim. Należała do powiatu warszawskiego w guberni warszawskiejPostanowienie z 17 (29) września 1866, ogłoszone 5 (17) stycznia 1867 (Dziennik Praw, rok 1866, tom 66, nr 219, s. 279).Postanowienie z 29 grudnia 1867 (10 stycznia 1868), ogłoszone 8 (20) lutego 1868 (Dziennik Praw, rok 1868, tom 67, nr 228, s. 359).. Należały do niej, oprócz wsi Zagóźdź, dobra Zastów z Lasem Wawerskim, Koło-Las, Zbytki, Kaczy Dół, Borków, Wólka Zerzeńska, Miedzeszyn, Falenica i Zarzeń. Siedziba władz gminnych wraz z sądem gminnym znajdowała się przy dzisiejszej ulicy Płowieckiej 77Paweł Ajdacki, Kartki z dziejów Wawra, „Mówią wieki” 7/2026, s. 18. (czyli na terenie Marysina Wawerskiego).
W okresie międzywojennym gmina Zagóźdź należała do powiatu warszawskiego w województwie warszawskim.
1 stycznia 1925 z części obszaru gminy Zagóźdź utworzono nową gminę Falenica Letnisko: Falenica-Wille, Józefów, Emilianów, Miedzeszyn-Wille, Zbójna Góra-Radość, Kaczy Dół, Macierowe Bagno oraz t.zw. "Laski-Osady", czyli część lasów dóbr Wilanów, położona w gminie Zagóźdź.
20 października 1933 gminę Zagóźdź podzielono na 12 gromad (podano skład gromad)Warszawski Dziennik Wojewódzki: dla obszaru Województwa Warszawskiego. 1933, nr 14, poz. 136.: Błota – Błota (w.), Błota (kol.), Błota (f.) i Zatrzebie (kol. letn.), Borków – Borków (w.) i Borków (kol.), Dębinka – Dębinka (os.), Świdry Małe (letn.), Świdry Małe (f.), Cieślinek (os.), Dworek (kol.), Emilianów (letn. wille), Urzecze (w.) i Towarzystwo Falenica, Julianów – Julianów (w.), Karolew (w.), Skrzypki (w.) i Falenica Stara (w.), Las – Las (w.) i Bluszcze (w.), Miedzeszyn – Miedzeszyn (w.), Miedzeszyn (f.), Ziętówka (os.) i Jasna (os.), Nowa Wieś – Nowa Wieś (w.), Świdry Małe – Świdry Małe (w.), Wólka Zerzeńska – Wólka Zerzeńska (w.), Wólka Zerzeńska (f.), Borków Dworski (w.) i Kuligów (w.), Zagóźdź – Zagóźdź (w.), Zagóźdź (kol.), Ursynówek (os.) i Marysin (os.), Zbytki – Zbytki (w.), Zerzeń – Zerzeń (w.), Zerzeń (kol.) i Arszemanówka (os.).
9 grudnia 1933 do gminy Zagóźdź z gminy Wawer w tymże powiecie włączono: gromadę Zastów (wieś Zastów, kolonię Sadul i folwark Zastów o nazwie hipotecznej „Dobra Wilanowskie-Zastów folwark”) z gromady Wawer – osadę Wawer Nowy położoną po południowo-wschodniej stronie szosy Warszawa-Mińsk Mazowiecki, z gromady Wawer – tereny parcelacyjne o nazwie hipotecznej Marysin Wawerski położone po prawej stronie szosy Warszawa-Mińsk Mazowiecki. z gromady Gocławek – część osady Gocławek położoną po prawej (południowo-wschodniej) stronie szosy Warszawa-Mińsk Mazowiecki tereny parcelacyjne o nazwie hipotecznej „Adamówka Wilanowska”, tereny o nazwie hipotecznej „Działki Anin Wawerski”.
25 marca 1938 w gminie Zagóźdź utworzono gromadę Nowy Wawer z miejscowości Nowy Wawer, części osady Gocławek położonej po prawej (południowo-wschodniej) stronie szosy Warszawa–Mińsk Mazowiecki (pozostała część Gocławka została w gminie Wawer, stanowiąc odrębną gromadę) oraz kolonii Zastów, wyłączonych z gromady Zastów w gminie ZagóźdźWarszawski Dziennik Wojewódzki, 1938, nr 4, poz. 40.
Gminę Zagóźdź zniesiono 1 kwietnia 1939, a jej obszar włączono:
do gminy Letnisko Falenica: Błota, Borków, Dębinka Julianów, Miedzeszyn (Wieś), Nowa Wieś, Świdry Małe, Wólka Zerzeńska, Zagóźdź; do gminy Wawer: Las, Nowy Wawer, Zastów, Zbytki, Zerzeń.
Zmiany terytorialne +Przynależość gminna miejscowości gminy Zagóźdź na przestrzeni latŹródła w sekcji opisowej powyżej..Miejscowość1867-01-131925-01-011933-12-091939-04-011951-05-151952-07-01BluszczeZagóźdź Zagóźdź Zagóźdź Falenica Letn.Warszawa (m)Warszawa (m)BłotaZagóźdź Zagóźdź Zagóźdź Falenica Letn.Warszawa (m)Warszawa (m)Błota, KoloniaZagóźdźZagóźdźZagóźdźFalenica Letn.JózefówJózefów (dz)BorkówZagóźdź Zagóźdź Zagóźdź Falenica Letn.Warszawa (m)Warszawa (m)DębinkaZagóźdź Zagóźdź Zagóźdź Falenica Letn.JózefówJózefów (dz)EmilianówZagóźdź Falenica Letn.Falenica Letn.Falenica Letn.JózefówJózefów (dz)Falenica StaraZagóźdź Zagóźdź Zagóźdź Falenica Letn.Warszawa (m)Warszawa (m)Falenica-Wille (Falenica)Zagóźdź Falenica Letn.Falenica Letn.Falenica Letn.Warszawa (m)Warszawa (m)JózefówZagóźdź Falenica Letn.Falenica Letn.Falenica Letn.JózefówJózefów (dz)JulianówZagóźdź Zagóźdź Zagóźdź Falenica Letn.Warszawa (m)Warszawa (m)Kaczy Dół (Międzylesie)Zagóźdź Falenica Letn.Falenica Letn.WawerWarszawa (m)Warszawa (m)KuligówZagóźdź Zagóźdź Zagóźdź Falenica Letn.Warszawa (m)Warszawa (m)LasZagóźdź Zagóźdź Zagóźdź WawerWarszawa (m)Warszawa (m)Marysin WawerskiZagóźdź WawerZagóźdź WawerWarszawa (m)Warszawa (m)Miedzeszyn-Wille (Miedzeszyn I)Zagóźdź Falenica Letn.Falenica Letn.Falenica Letn.Warszawa (m)Warszawa (m)Miedzeszyn-Wille (Miedzeszyn II)Zagóźdź Falenica Letn.Falenica Letn.Falenica Letn.Warszawa (m)Warszawa (m)Miedzeszyn-WieśZagóźdźZagóźdźZagóźdźFalenica Letn.Warszawa (m)Warszawa (m)Nowa WieśZagóźdź Zagóźdź Zagóźdź Falenica Letn.JózefówJózefów (dz)Nowy WawerZagóźdź WawerZagóźdź WawerWarszawa (m)Warszawa (m)RadośćZagóźdź Falenica Letn.Falenica Letn.Falenica Letn.Warszawa (m)Warszawa (m)SadulZagóźdź WawerZagóźdź WawerWarszawa (m)Warszawa (m)Świdry MałeZagóźdź Zagóźdź Zagóźdź Falenica Letn.JózefówJózefów (dz)Wólka ZerzeńskaZagóźdź Zagóźdź Zagóźdź Falenica Letn.Warszawa (m)Warszawa (m)ZagóźdźZagóźdź Zagóźdź Zagóźdź Falenica Letn.Warszawa (m)Warszawa (m)ZastówZagóźdź WawerZagóźdź WawerWarszawa (m)Warszawa (m)ZbytkiZagóźdź Zagóźdź Zagóźdź WawerWarszawa (m)Warszawa (m)Zbójna GóraZagóźdź Falenica Letn.Falenica Letn.Falenica Letn.Warszawa (m)Warszawa (m)Zbójna Góra, cz. lesistaZagóźdźFalenica Letn.Falenica Letn.Falenica Letn.SulejówekSulejówek (dz)ZerzeńZagóźdź Zagóźdź Zagóźdź WawerWarszawa (m)Warszawa (m)
Przypisy
Zagozzxzzxdzzx