Order Zasługi Cywilnej i Wojskowej Adolfa Nassauskiego (fr. Ordre de Mérite civil et militaire d’Adolphe de Nassau, początkowo niem. Herzoglich Nassauischer Militär- und Civil-Verdienst-Orden Adolphs von Nassau) – pierwotnie niemieckie, obecnie luksemburskie odznaczenie za zasługi cywilne i wojskowe, ustanowione w 1858 roku i pozostające do wyłącznej dyspozycji monarchy jako order domowy.
Historia thumb|left|Adolf Luksemburski, książę Nassau, ok. 1840 Pozbawiony w 1866 swego tronu przez Prusy panujący książę Nassau i następca tronu w Luksemburgu Adolf ustanowił swój Order Zasługi 8 maja 1858 roku i nadawał go do chwili aneksji swego państewka przez Prusy, po czym order został zawieszony aż do chwili objęcia przez Adolfa von Nassau tronu luksemburskiego (1890). Odnowiony w tym roku order otrzymał dwie kategorie, cywilną i wojskową, oraz pięć klas według znanego schematu Orderu Legii Honorowej.
Od 1927 do dzisiaj dzieli się na pięć klas: Krzyż Wielki (Grand’Croix), Wielki Oficer (Grand-Officier), Komandor z koroną lub bez (Commandeur avec ou sans couronne), Oficer z koroną lub bez (Officier avec ou sans couronne), Kawaler z koroną lub bez (Chevalier avec ou sans couronne), i kilka powiązanych z orderem odznaczeń: Krzyż Honorowy dla Kobiet (croix d’honneur pour dames), Medal za Sztukę i Naukę (médailles pour arts et sciences): złoty (or), srebrny (argent), Krzyż Zasługi (croix de mérite): złoty (or), srebrny (argent), Medal Zasługi za 25-letnią Wybitną Służbę (médailles de mérite pour 25 ans de bons services): złoty (or), srebrny (argent), brązowy (bronze).
Nadawany jest (obecnie bardzo rzadko, zastąpił go najwyraźniej Order Zasługi Wielkiego Księstwa Luksemburga z 1961) za zasłużoną działalność dla Luksemburga lub domu panującego, także w dziedzinach nauki i sztuki. Otrzymać go mogą zarówno Luksemburczycy jak cudzoziemcy.
Po śmierci odznaczonego insygnia orderowe należy zwrócić nadającemu (podobnie jak wszystkie inne luksemburskie ordery).
Insygnia Insygnia orderu to oznaka, występująca w dwóch odmianach, cywilnej i wojskowej, gwiazdy I i II klasy oraz krzyże zasługi, medale i tzw. „Palma 1940-1945”. Oznaką orderu jest krzyż maltański z kulkami na zakończeniach ramion, emaliowany obustronnie na biało, ze złotym obramowaniem. Biały medalion środkowy awersu ukazuje ukoronowany monogram założyciela A, obramowany na niebiesko z ornamentem z liści dębowych i napisem: Virtute (Cnocie, Zasłudze) – dewizą orderu. Medalion rewersu ukazuje dwie daty: 1292 – roku wyboru Adolfa z Nassau na króla niemieckiego oraz 1858 – roku ustanowienia orderu.
Gwiazda I klasy jest srebrna, ośmiopromienna i nosi na sobie medalion awersu orderowego. Gwiazda II klasy to duży, cyzelowany na podobieństwo brylantów krzyż maltański ze srebrnymi promieniami między ramionami i z medalionem awersu oznaki w środku.
Przy kategorii wojskowej między ramionami krzyża oznaki oraz na gwiazdach występują skrzyżowane srebrne miecze ze złotymi rękojeściami.
Zawieszką oznaki jest korona królewska, która w klasach III-V (komandorskiej, oficerskiej i kawalerskiej) jest szczególnym wyróżnieniem, gdyż nadaje się także krzyże tych klas bez korony.
Krzyże Zasługi orderu, złoty i srebrny, mają ogólną formę oznaki, ale nie są emaliowane. I tu występują odmiany z mieczami lub bez, z koronami lub bez.
Medale orderu to: dwustopniowy (złoty i srebrny) Medal Zasług dla Nauki i Sztuki, z oznaką orderu na awersie i na rewersie z napisem Artibus et Scientis (Sztuce i Naukom) otoczonym wieńcem z liści dębowych; trójstopniowy Medal Zasługi (złoty, srebrny i brązowy), nadawany za ogólne zasługi, z portretem założyciela orderu na awersie, z dewizą orderową Virtute na rewersie.
Złota gałązka palmy za zasługi w czasie II wojny światowej przypinana jest do wstążki orderu, który jest noszony na ciemnoniebieskiej wstędze z dwiema obustronnymi pomarańczowymi bordiurami, przy I klasie z prawego ramienia na lewy bok.
Odznaczeni
Bibliografia Paul Hieronymussen. Orders, Medals and Decorations of Britain and Europe in Colour, London 1975 Arnhard Graf Klenau, Europäische Orden ab 1700, München 1978 Jörg Nimmergut, Orden&Ehrenzeichen 1800-1945, München 1978
Wiesław Bończa-Tomaszewski: Kodeks orderowy. Przepisy obowiązujące posiadaczy orderów, odznaczeń, medali i odznak. Warszawa-Kraków: 1939, s. 400 Maximilian Gritzner: Handbuch der Ritter- und Verdienstorden aller Kulturstaaten der Welt. Lipsk: 1893, s. 218-220 Honorary distinctions of the Grand Duchy Luxembourg. Luksemburg: 2007, s. 4-7 Distinctions honorifiques. Luksemburg: 2007, s. 14 Luxembourg Orders and Honours. unofficialroyalty.com
Kategoria:Luksemburskie odznaczenia Kategoria:Niemieckie odznaczenia (I–II Rzesza)