Komosa wielonasienna (Lipandra polysperma (L.) S.Fuentes, Uotila & Borsch) – gatunek rośliny z rodziny szarłatowatych (Amaranthaceae), w niektórych ujęciach z wyodrębnianej osobno rodziny komosowatych (Chenopodiaceae). Reprezentuje monotypowy rodzaj Lipandra, przy czym do początków XXI wieku gatunek ten włączany był na ogół do szeroko ujmowanego wówczas rodzaju komosa (Chenopodium). Występuje w Europie (w tym także w Polsce) i zachodniej Azji. Gatunek najczęściej spotykany jest jako chwast w uprawach.
Rozmieszczenie geograficzne Występuje niemal w całej Europie (brak go na dalekiej północy), a także w Azji Zachodniej – na Bliskim Wschodzie, w regionie Kaukazu i w zachodniej Syberii. Jako roślina introdukowana rośnie także w Ameryce Północnej, we wschodniej Azji i na południu Afryki.
W północnej Europie gatunek ma status archeofitu. W Europie Środkowej status jest niejasny – w Polsce ma status gatunku rodzimego, a w Czechach archeofitu.
W Polsce spotykany jest w całym kraju, pospolity zwłaszcza w części południowej, na północy bywa lokalnie rzadki, najrzadziej rośnie w północno-zachodniej części kraju.
Morfologia thumb|left|Kwiat i owoc thumb|left|Nasiono thumb|left|Liście thumb|Pokrój Pokrój Roślina jednoroczna osiągająca zwykle do 80 cm wysokości, rzadko do 100 cm, o pędzie nagim lub za młodu omączonym. Łodyga zielona lub czerwieniejąca, mniej lub bardziej kanciasta. Łodyga zwykle pokłada się, rzadziej wznosi, w dolnej części obficie się rozgałęzia i te odgałęzienia są najdłuższe, końce rozgałęzień wznoszą się ku górze, zwykle skośnie. Odgałęzienia drugiego rzędu są nieliczne. Liście Cienkie, z ogonkiem zwykle do 1,7 cm długości, tylko na dolnych liściach do 2,5 cm. Blaszka jajowata, eliptycznojajowata, rzadziej rombowatoowalna lub łopatkowata, całobrzega, na wierzchołku zaostrzona, tępa lub zaokrąglona. Osiąga zwykle do 4 cm długości przy szerokości do 2,5 cm. Tylko dolne, największe liście osiągają czasem do 9 cm długości. Wyższe liście są krótsze i węższe od dolnych. Liście często są czerwono lub brązowo nabiegłe. Kwiaty Bezszypułkowe, wyrastają pojedynczo w rozwidleniach kwiatostanu – wierzchotki dwuramiennej lub skupione po 2–4 w niewielkie kłębiki na końcach jego rozgałęzień. Kwiatostany są nieulistnione i luźne, czasem skupione w kłosy rzekome, tworzą wiechowate lub groniaste kwiatostany złożone, których rozgałęzienia są wsparte liśćmi. Listki okwiatu są 4–5, eliptyczne, początkowo są całe zielone, z czasem na brzegu błoniaste, zrośnięte tylko u nasady. Osiągają do 1 mm długości. Pręcik jest zwykle jeden, rzadko do trzech, znamiona są dwa, bardzo krótkie. Owoce Jednonasienne orzeszki o błoniastej, nieprzylegającej ściśle do nasiona owocni, spłaszczone od góry i dołu. Nasiono spłaszczone, zaokrąglone, o średnicy do 0,9–1,2 mm, ciemnopurpurowe do czarnego, na powierzchni łupiny listewki i jamki.
Biologia thumb|Siewka Roślina jednoroczna, jara. Kiełkowanie następuje wiosną. Siewka jest naga, przy czym na pierwszych liściach właściwych występować może omączenie lub drobne łuski. Hipokotyl ma do 15 mm długości, bywa fioletowoczerwony. Liścienie osadzone są na ogonkach ok. 2 mm długości o blaszkach jajowatych o długości do 5 mm, o wierzchołku zaokrąglonym. Epikotyl ma do 9 mm długości. Pierwsza para liści jest naprzeciwległa. Ogonki osiągają do 4 mm długości, jajowate blaszki do 8 mm. Ich brzeg bywa zatokowo wcinany. Łodyżka, liścienie i pierwsze liście bywają fioletowoczerwone.
Kwitnienie trwa od lipca do września lub według innych źródeł już od maja i do października, przy czym rozwój kwiatów może być u tego gatunku indukowany na bardzo wczesnym etapie rozwoju, na młodych roślinach (stanowi przykład neotenii w świecie roślin).
Roślina bez zapachu. Liczba chromosomów 2n = 18.
Ekologia Wyrasta zwykle na nagiej, wilgotnej lub świeżej i żyznej ziemi, przy czym nie jest rośliną silnie azotolubną. Zasiedla zarówno gleby piaszczyste, jak i gliniaste.
Rośnie na polach, ogrodach, winnicach, zwykle jako chwast. Wykazuje stosunkowo słabe oddziaływania allelopatyczne. Poza tym wyrasta na żwirowych lub piaszczystych odsłoniętych brzegach rzek i stawów oraz na siedliskach ruderalnych – na przydrożach, śmietniskach, starych murach, nasypach.
W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla Ass. Oxalido-Chenopodietum polyspermi. Rośnie zwykle w zbiorowiskach roślinności segetalnej i ruderalnej ze związków Spergulo-Oxalidion, Fumario-Euphorbion oraz w zbiorowiskach namuliskowych ze związku Bidention tripartiti.
Na obszarach górskich w Polsce osiąga zwykle tylko nieco ponad 500–600 m n.p.m., w Czechach do ponad 1000 m n.p.m.
Systematyka i zmienność Gatunek z monotypowego rodzaju Lipandra Moq., Chenopod. Mongr. Enum.: 19. 1840 z rodziny szarłatowatych Amaranthaceae w jej szerokim ujęciu (obejmującym komosowate Chenopodiaceae). W obrębie rodziny rodzaj należy do podrodziny komosowych Chenopodioideae i plemienia Chenopodieae lub w innym ujęciu Atripliceae.
Rodzaj należy do grupy wyróżnionych w XIX wieku i później łączonych w szeroko ujmowany rodzaj komosa Chenopodium. Na początku XXI wieku zastosowanie metod molekularnych wykazało, że tradycyjne, szerokie ujęcie rodzaju Chenopodium powoduje, że nie jest to takson monofiletyczny (różne grupy gatunków okazały się bliżej spokrewnione z rodzajami łoboda Atriplex, szpinak Spinacia czy świniochwast Axyris, niż z sobą nawzajem). W wąskim ujęciu rodzaj Chenopodium s.s jest siostrzany grupie obejmującej rodzaje z wąsko ujmowanego plemienia Atripliceae s.s., włącznie z rodzajem łoboda Atriplex. Wcześniej na drzewie filogenetycznym prowadzącym do grupy Chenopodium s.s+Atripliceae s.s. oddzielił się właśnie rodzaj Lipandra, a jeszcze wcześniej – klad obejmujący rodzaj Oxybasis i siostrzany względem niego rodzaj Chenopodiastrum.
W obrębie gatunku wyróżniane bywają dwie odmiany: var. polyspermum – rośliny o pędach płożących lub podnoszących się, liściach o tępym wierzchołku, kwiatostanach luźnych, var. acutifolium (Sm.) Gaudin – rośliny o pędach wzniesionych, liściach zwykle zaostrzonych, kwiatostanach skupionych, kłosokształtnych.
Różnice powstają jednak między roślinami rosnącymi w warunkach długiego i krótkiego dnia – te pierwsze mają liście jajowate i zaostrzone, pędy czasem czerwieniejące; te drugie są zielone, mają liście eliptyczne i tępo zakończone. Wskazuje się, że zmienność indukowana fotoperiodyzmem nie może być podstawą dla wyróżniania taksonów wewnątrzgatunkowych. Rośliny o różnym wyglądzie traktowane są jako różne ekomorfozy.
Ze względu na izolację taksonomiczną gatunek nie tworzy mieszańców.
Znaczenie użytkowe Gatunek zaliczany jest do uporczywych chwastów upraw warzyw, poza tym nierzadko rośnie w uprawach okopowych, w ogrodach, na polach, w sadach i winnicach. W uprawach zbóż nie jest zwykle zbyt konkurencyjny osiągając niewielkie rozmiary. Roślina niszczona jest w uprawach mechanicznie przez niszczenie wschodów (bronowanie), pielenie. Jej ograniczaniu służy czyszczenie materiału siewnego. Jest odporna na część herbicydów, np. zawierających atrazynę. Poza konkurencyjnością w stosunku do roślin uprawianych szkodliwość tej komosy łączona jest z wpływem na rozprzestrzenianie się chorób wirusowych – potwierdzona została jako gospodarz wirusów powodujących choroby roślin uprawnych, np. Obuda pepper virus (ObPV).
Liście mogą być spożywane jako warzywo. Jako wartościowe odżywczo składniki wskazywane są związki fenolowe o działaniu antyoksydacyjnym – kwercetyna i rutyna.
Przypisy
Linki zewnętrzne Mapa zasięgu: Nasiona: System korzeniowy:
Kategoria:Szarłatowate