Powstania kozackie

thumb|Powstanie Kosińskiego (1591–1593) thumb|Powstanie Nalewajki (1594–1596) thumb|Wojsko kozackie w 1648

Powstania kozackie – seria zbrojnych wystąpień Kozaków skierowanych przeciwko Rzeczypospolitej w latach 1591–1704 i Carstwu/Imperium Rosyjskiemu w XVII i XVIII wieku.

Geneza Przemiany ekonomiczne epoki nowożytnej w Europie Środkowo-Wschodniej, głównie rozwój eksportu zboża do bardziej zaawansowanych krajów Europy Zachodniej, doprowadziły do stopniowego pogorszenia sytuacji chłopów w całym regionie, w tym i w Rzeczypospolitej. Stopniowe zwiększenie produkcji zboża na majątkach, których właścicielami była szlachta, prowadziło do wyzyskiwania ludności chłopskiej i rozwoju pańszczyzny. Taki przebieg wypadków był możliwy politycznie ponieważ suwerenem w państwie pozostawała jedynie garstka całego społeczeństwa – szlachta (do 10% całego społeczeństwa)Mariusz Markiewicz: Historia Polski 1492-1795, Kraków 2005., zaś pozostałe stany pozbawione były znaczenia politycznego (z wyjątkiem wysokich duchownych, na przykład biskupi z tytułu pełnienia swojego urzędu wchodzili do senatu, z tym że i tak tego typu godności kościelne były dostępne tylko dla przedstawicieli szlachty). W połączeniu z licznymi przywilejami gospodarczymi, które przysługiwały szlachcie, panowie polscy i ruscy na tych terenach uzależnili i wykorzystywali podległych sobie chłopów – pańszczyzna, służba na rzecz dworu i tym podobne.

Od końca XVI wieku (po unii lubelskiej) możni polscy i ruscy starali się podporządkować sobie także miejscową ludnośćIbidem.Karol Grünberg, Bolesław Sprengel: Trudne sąsiedztwo, Warszawa 2005, s. 44-45. zamieszkującą obszary województw: kijowskiego, bracławskiego, wołyńskiego i czernichowskiego (od 1635), z której część służyła jako tak zwani kozacy rejestrowi, a których szlachta chciała sobie podporządkować jako tanią siłę roboczą. Nałożyły się na to zatargi osobiste pomiędzy magnatami i lokalnymi szlachcicami (na przykład w powstaniach Kosińskiego, Nalewajki i Chmielnickiego), które w efekcie doprowadziły do kilku wojen domowych w Rzeczypospolitej Obojga Narodów, szczególnie intensywnych w pierwszej połowie XVII wieku.

Innymi przyczynami powstań były ograniczenia kozackich swobód, zmniejszanie rejestru kozackiego (kozacy rejestrowi) i zakaz samowolnych wypraw nad Morze Czarne (tak zwanych chadzek), zakłócających stosunki polsko-osmańskie. Insurekcje przeradzały się często w powstania ludowe w obronie religii prawosławnej, skierowane także przeciwko starostom ograniczającym wolności kozackie.

Przebieg Poszczególne powstania przebiegały z rozmaitą siłą i aktywnością powstańców, ale zawsze obejmowały teren województw kijowskiego i bracławskiego. Najpoważniejsze powstanie kozackie – powstanie Chmielnickiego objęło olbrzymi obszar I Rzeczypospolitej: od Siczy na wschodzie, po Sanok na zachodzie i od Jahorłyku na południu po Rohaczew i Suraż na północy (około 40–45% obszaru państwa)Rzeczpospolita w XVII wieku, [w:] Atlas historyczny świata do 1815 roku, pod redakcją Julii Tazbir, Warszawa 2005.. Wojskom polskim z trudem udało się zatrzymać Kozaków, których początkowo wspierał Chanat Krymski, a później także Carstwo Rosyjskie. W czasie powstań kozackich, które za każdym razem tłumiono, wojsko polskie odniosło liczne zwycięstwa, na przykład pod Beresteczkiem w 1651, ale doznało też kilku bardzo dotkliwych porażek, między innymi nad Żółtymi Wodami i pod Korsuniem w 1648.

Powstania kozackie na terenie Rzeczypospolitej powstanie Kosińskiego (1591–1593) powstanie Nalewajki (1594–1596) powstanie Żmajły (1625) powstanie Fedorowicza (1630) powstanie Sulimy (1635) powstanie Pawluka (1637) powstanie Ostranicy (1638) powstanie Chmielnickiego (1648–1657) powstanie Paleja (1702–1704)

Powstania kozackie na terenie Rosji powstanie Bołotnikowa (1606–1607) powstanie Razina (1665–1671) powstanie Pugaczowa (1773–1775)

Skutki Znaczne połacie Rzeczypospolitej zostały splądrowane i zniszczone w wyniku działań wojennych. Ludność zaczęła przenosić się na tereny bardziej spokojne, co doprowadziło do wyludnienia sporych obszarów. Powstania kozackie i późniejsza powszechna anarchia kozacka na Naddnieprzu spowodowały także, że ludność ruska Kresów Wschodnich I Rzeczypospolitej coraz chętniej ciążyła zarówno ku zachodowi, jak i wschodowi. Feliks Koneczny, polski historyk i publicysta pierwszej połowy XX wieku, przedstawiał tę sytuację następującoFeliks Koneczny: Polskie Logos a Ethos, Poznań-Warszawa 1921, t. II, s. 114-115.: W wyniku destabilizacji wschodnich Kresów, spowodowanych ciągłymi walkami na terytorium Ukrainy naddnieprzańskiej, osłabła potęga militarna Rzeczypospolitej. Ułatwiło to ekspansję sąsiadów na jej terytorium w drugiej połowie XVII wieku (wojny z Rosją, Szwecją, Imperium Osmańskim) i stało się jedną z wielu przyczyn słabości państwa w wieku następnym.

Niektórzy przywódcy powstań kozackich

Zobacz też

koliszczyzna

Przypisy

Kategoria:Stosunki polsko-rosyjskie (I Rzeczpospolita) Kategoria:Historia Polski 1572–1697 Kategoria:Historia Polski 1697–1763